Wystawa Ziem Odzyskanych 1948 we Wrocławiu i Iglica – historia i ślady do dziś

Wystawa Ziem Odzyskanych trwała we Wrocławiu od 21 lipca do 31 października 1948 roku na terenach wokół dzisiejszej Hali Stulecia. Był to propagandowy pokaz osiągnięć nowej władzy. Symbolem wystawy jest stalowa Iglica, która stoi przed halą do dziś i mierzy 90,3 metra.

Trzy lata po wojnie Wrocław był zrujnowany. Władze chciały pokazać Polakom i zagranicy, że ziemie zachodnie i północne są trwale polskie. Źródła mówią o stu dniach wystawy, a wycieczki przyjeżdżały na nią z całego kraju. Iglica, postawiona na tę okazję, miała pierwotnie 106 metrów, a do obecnej wysokości skracano ją dwa razy.

Z tego tekstu dowiesz się, jak wyglądała wystawa, czemu miała służyć i ile osób ją zwiedziło według różnych źródeł. Przeczytasz też, kto zaprojektował Iglicę, dlaczego jest dziś niższa i co z tamtego lata zobaczysz na spacerze przy Hali Stulecia.

Czym była Wystawa Ziem Odzyskanych i kiedy trwała?

Wystawa Ziem Odzyskanych była krajową wystawą, którą władze zorganizowały we Wrocławiu od 21 lipca do 31 października 1948 roku. Źródła mówią o stu dniach wystawy. Zajmowała tereny wystawowe przy ówczesnej Hali Ludowej, dziś Hali Stulecia, oraz sąsiedni teren dzisiejszego zoo. Tak daty i miejsce podają strona Hali Stulecia i Wikipedia.

Według portalu dzieje.pl wystawę otworzył 21 lipca 1948 roku prezydent Bolesław Bierut, a przemówienie inauguracyjne wygłosił premier Józef Cyrankiewicz. Na uroczystości zabrakło ministra Ziem Odzyskanych Władysława Gomułki, bo w Biurze Politycznym narastał już konflikt. Hasło Wikipedii o Iglicy podaje inną datę otwarcia, 22 lipca, czyli dzień ówczesnego Święta Odrodzenia Polski. Strona Hali Stulecia, dzieje.pl, portal wroclaw.pl i hasło Wikipedii o samej wystawie piszą o 21 lipca.

Przygotowania zaczęły się w zniszczonym mieście. Według portalu wroclaw.pl i Wikipedii teren pod pawilony trzeba było najpierw oczyścić z zapór przeciwczołgowych i rozminować. Strona Hali Stulecia dodaje, że organizacja wystawy przyspieszyła porządkowanie Wrocławia i renowację części budynków.

Po co władze zorganizowały Wystawę Ziem Odzyskanych?

Wystawa Ziem Odzyskanych miała przekonać Polaków i zagranicę, że ziemie zachodnie i północne są trwałą częścią Polski, a nowa władza dobrze je zagospodarowuje. Portal dzieje.pl nazywa ją wprost wielką imprezą propagandową, która miała pokazać osiągnięcia Polski Ludowej na tych terenach.

Strona Hali Stulecia ujmuje ten cel krócej. Pisze, że władza chciała legitymizacji swoich działań, także w oczach świata. Zwiedzający oglądali materiały o dziejach Śląska. Według dzieje.pl miały one uzasadniać przynależność tych ziem do Polski i pokazywać wielowiekową walkę z niemiecką ekspansją. Obok dokumentacji zniszczeń wojennych były informacje o sukcesach w odbudowie. Wikipedia wymienia wśród haseł propagandowych „Odra szumi po polsku”. To samo hasło przywołuje strona Hali Stulecia.

Władze decydowały też o tym, czego nie pokazywać. Wikipedia powołuje się tu na książkę Jakuba Tyszkiewicza „Sto wielkich dni Wrocławia” z 1997 roku. Podaje, że kilka dni przed otwarciem władze zamknęły dwa pawilony żydowskie. Uzasadniano to chęcią pokazania jedności obywateli. Według tego samego artykułu Wikipedii wystawa była wydarzeniem politycznym, ściśle kontrolowanym przez władze.

Co pokazywano na terenie wystawy przy Hali Ludowej?

Wystawa zajmowała Halę Ludową, plac przed nią, Pawilon Czterech Kopuł i tereny dzisiejszego zoo. Pokazywała historię, odbudowę i towary z ziem zachodnich. Według dzieje.pl sama część gospodarcza zajmowała 20 hektarów. Wikipedia podaje, że na terenie dzisiejszego zoo wybudowano 48 pawilonów wystawowych, a portal wroclaw.pl pisze o blisko 50 pawilonach.

Dzieje.pl wymienia kilkunastometrowy chodnik górniczy z taśmociągiem, przy którym wałbrzyscy górnicy rąbali węgiel. Była też drewniana wioska rybacka z jeziorem i rybami oraz wzorcowe gospodarstwo z krowami, owcami i końmi. W pawilonach leżały wyroby cukiernicze i wędliniarskie, pończochy, meble biurowe, kajaki, a nawet płyty nagrobne. Pokazano też fotografie i życiorysy 200 przodowników pracy.

Strona Hali Stulecia podaje, że wiele towarów sprzedawano na miejscu po obniżonych cenach, więc wystawa działała zarazem jak wielkie targowisko. Dzieje.pl zauważa, że obfitość produktów irytowała zwiedzających, bo na co dzień wielu z nich nie dało się kupić. Oprawę plastyczną przygotowali m.in. Jan Cybis, Xawery Dunikowski, Henryk Stażewski, Bohdan Urbanowicz i Jerzy Wolff. Przed Halą Ludową stanęła też wieża z ocynkowanych wiader, o której piszą Wikipedia i portal wroclaw.pl.

Jak podzielono teren wystawy?

Źródła różnią się liczbą części. Strona Hali Stulecia opisuje dwa sektory, „Tereny A” i „Tereny B”. Wikipedia wymienia trzy i dodaje sektor „C” na nieistniejącym dziś Placu Młodzieżowym, gdzie pod hasłem „Wrocław twoje miasto” pokazywano odbudowę Wrocławia.

Ilu ludzi zwiedziło Wystawę Ziem Odzyskanych?

Liczba zwiedzających Wystawę Ziem Odzyskanych różni się w źródłach. Dzieje.pl podaje około 1,5 miliona osób w ciągu stu dni. Wikipedia i portal wroclaw.pl piszą o liczbie od 1,5 do 2 milionów, a strona Hali Stulecia o „milionach obywateli”.

Część tej różnicy widać w samych przypisach. Wikipedia przy liczbie „około dwóch milionów” powołuje się na stronę Hali Stulecia odczytaną w 2017 roku. Obecna wersja tej strony, odczytana 7 października 2026 roku, nie podaje już liczby, tylko pisze o milionach. Bezpieczniej więc mówić o 1,5–2 milionach zwiedzających niż o jednej konkretnej wartości.

Według dzieje.pl bilety były stosunkowo drogie, a mimo to do Wrocławia przyjeżdżały wycieczki z całej Polski. Wikipedia, za „Gazetą Wyborczą” z 2008 roku, podaje cenę 200 złotych za bilet i 150 złotych dla członków związków zawodowych. Jadący na wystawę dostawali darmowe bilety kolejowe. Strona Hali Stulecia ocenia, że przedsięwzięcie kosztowało 715 milionów ówczesnych złotych i zwróciło się tylko w około jednej trzeciej.

W sierpniu 1948 roku, równolegle z wystawą, we Wrocławiu obradował Światowy Kongres Intelektualistów w Obronie Pokoju. Gospodarz hali pisze, że przyjechało na niego około 400 gości z 46 krajów, wśród nich Pablo Picasso. Dzieje.pl potwierdza, że uczestnicy kongresu zwiedzali też wystawę.

Iglica – kto ją zaprojektował i dlaczego dziś jest niższa?

Iglicę zaprojektował inżynier Stanisław Hempel. Postawiono ją w 1948 roku jako symbol Wystawy Ziem Odzyskanych. Z pierwotnych 106 metrów po dwóch skróceniach zostało 90,3 metra. Obecną wysokość podają zgodnie strona Hali Stulecia, Wikipedia, „Gazeta Wrocławska” i miejski portal GO Wrocław.

Hala Stulecia podaje na swojej stronie, że konstrukcja wzniesiona w 1948 roku ważyła 44 tony. Miała pokazywać dążenie wrocławian do odbudowy miasta. Trzy odnóża podstawy przedstawiały zjednoczone klasy społeczne, czyli robotników, chłopów i inteligencję pracującą. Wikipedia dodaje, że Iglicę wykonało przedsiębiorstwo Mostostal, a jej korpus jest konstrukcją blachownicową, zwężającą się ku górze. W czasie wystawy Iglica stała w centrum terenów A, na placu przed Halą Ludową.

Daty pierwszego skrócenia źródła podają różnie. Strona Hali Stulecia pisze ogólnie o latach 60. „Gazeta Wrocławska” w wykazie remontów podaje rok 1963, a w podpisie zdjęcia 1964. Wikipedia mówi o położeniu Iglicy w 1964 roku, a w tabeli hasła o zmniejszeniu wysokości w 1965 roku. O drugim skróceniu dowiedziano się dopiero w 2016 roku. Kierownik budowy powiedział wtedy „Gazecie Wrocławskiej”, że według ustaleń ekipy Iglicę uszkodzono przy remoncie w 1979 roku, a robotnicy ucięli wtedy kawałek wieży.

Co stało się z lustrami na szczycie Iglicy?

Strona Hali Stulecia opisuje lustrzaną konstrukcję przypominającą pióropusz, która stała pierwotnie na szczycie. Miała odbijać światło reflektorów. Wikipedia opisuje ją jako obracaną silnikiem tarczę z ośmioma lustrami. Tuż przed oficjalnym odsłonięciem nad Wrocławiem przeszła burza i zniszczyła lustra. Wikipedia datuje ją na 20 lipca 1948 roku. Resztki aluminiowych luster zdjęli dwaj studenci, Wojciech Niedziałek i Zbigniew Jaworowski. Wspinaczka i demontaż zajęły im ponad dobę. Wikipedia dodaje, że byli studentami Uniwersytetu Jagiellońskiego i członkami Klubu Wysokogórskiego w Krakowie, a na szczyt wchodzili 12–13 października 1948 roku.

Ile razy kładziono Iglicę na ziemi?

Według „Gazety Wrocławskiej” Iglicę remontowano w pozycji leżącej trzy razy, w 1963, 1979 i 2016 roku. W 1997 roku pomalowano ją w pionie, bez kładzenia. Ostatni remont się przeciągnął. Iglicę położono 23 sierpnia 2016 roku, a gdy 25 listopada próbowano ją podnieść, pękła śruba jednej z trzech nóg. Na swoje miejsce wróciła 14 marca 2017 roku.

Iglica bywała też miejscem protestu. Wikipedia podaje, że w czasie stanu wojennego ktoś wspiął się na nią i zawiesił sztandar zdelegalizowanej „Solidarności”. W 2008 roku, w dniu otwarcia igrzysk w Pekinie, członkowie stowarzyszenia „Młody Wrocław” zawiesili na szczycie flagę Tybetu.

Co zostało po wystawie i jak to dziś zobaczyć?

Najbardziej widocznym śladem Wystawy Ziem Odzyskanych jest Iglica na placu przed Halą Stulecia. W tym samym miejscu stoją hala i Pawilon Czterech Kopuł, a dawne tereny B należą dziś do zoo. Wszystkie te miejsca sąsiadują ze sobą po obu stronach ul. Wróblewskiego, więc da się je obejść podczas jednego spaceru.

Pawilon Czterech Kopuł zbudowano wcześniej niż wystawę. Gospodarz kompleksu podaje, że zaprojektował go Hans Poelzig w latach 1912–1913. Od 1953 roku mieściła się w nim Wytwórnia Filmów Fabularnych, a dziś można w nim oglądać zbiory sztuki współczesnej. Na dawnych terenach B działa zoo. Więcej o nim przeczytasz w przewodniku po wrocławskim zoo i Afrykarium.

Wnętrze Hali Stulecia można zwiedzać przez Visitor Centre. Przed wizytą sprawdź na stronie Hali Stulecia kalendarz dostępności, bo podczas imprez hala bywa zamknięta dla zwiedzających. Według gospodarza do przystanku Hala Stulecia lub ZOO dojeżdżają tramwaje 0, 1, 2, 4, 10 i 19. Autobusy 145 i 146 jadą do przystanku Hala Stulecia, a 115 do przystanku Mickiewicza. Obok hali działa płatny parking podziemny na ponad 800 miejsc. To dane ze strony Hali Stulecia, stan na 7 października 2026 roku. Trasę sprawdź w dniu wyjazdu w planerze MPK Wrocław.

Spacer pod Iglicą łatwo połączyć z Pergolą i Fontanną Multimedialną, bo należą do tego samego kompleksu Hali Stulecia. Pokazy fontanny są sezonowe, a ich harmonogram publikuje Hala Stulecia na swojej stronie. Więcej o samej fontannie piszemy w przewodniku po Fontannie Multimedialnej.

Najczęstsze pytania o Wystawę Ziem Odzyskanych i Iglicę