Muzeum Uniwersytetu Wrocławskiego gromadzi materialne i intelektualne dziedzictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, od jego początków w 1702 roku po czasy współczesne – tak zakres działania jednostki określa § 6 Regulaminu Muzeum. Powołało je zarządzenie Rektora Uniwersytetu Wrocławskiego nr 28/92 z 6 sierpnia 1992 roku, w wyniku przekształcenia Oddziału Zbiorów Muzealnych Archiwum Uniwersytetu Wrocławskiego w samodzielną jednostkę ogólnouczelnianą. Muzeum zajmuje sześć przestrzeni w głównym gmachu uniwersyteckim, barokowym budynku nad brzegiem Odry, wpisanym do rejestru zabytków pod numerem A/2903/163; poza gmachem głównym ma jeszcze oddział na kampusie przy ulicy Koszarowej.
Zbiory Muzeum UWr
Muzeum ma w swoich zbiorach bardzo liczne i ciekawe eksponaty. Są to instrumenty naukowe (XV-XX w.), rzeźby (XVIII-XIX w.), meble (XVIII-XX w.), rzemiosło artystyczne (XVIII-XX w.), malarstwo (XVIII-XX w.), grafika (XIX-XX w.), fotografia (XIX-XX w.) i druki ulotne związane z historią Uniwersytetu.
Do najcenniejszych eksponatów zalicza się berła: rektorskie i fakultetu teologicznego, które są wykonane z częściowo pozłacanego srebra, ozdobionego kryształem górskim i turkusami.
Strój rektorski pochodzi z drugiej połowy XIX wieku i jest to czerwona aksamitna toga ozdobiona haftowanym wzorem neobarokowym. Uzupełnia go secesyjny pozłacany łańcuch rektorski, wykonany przez złotnika wrocławskiego i ufundowany w 1911 roku z okazji stulecia Uniwersytetu.
Wystawa stała „Nauka i nauczanie na Uniwersytecie Wrocławskim 1702–2012”, która ukazuje historię Uniwersytetu, zajmuje sale imienia Stefana Banacha oraz imienia Romana Longchampsa de Bérier wraz z łączącym je korytarzem; wystawy czasowe pokazywane są w Sali Pod Filarem.
Aula Leopoldina i Oratorium Marianum
Aula Leopoldyńska zajmuje ważne miejsce w naukowej historii Wrocławia, a wejście do niej prowadzi przez zdobiony portal z napisem AULA LEOPOLDINA. Uznaje się ją za najbardziej reprezentacyjną część głównego gmachu Uniwersytetu Wrocławskiego. Jest to cenny i unikatowy zabytek świecki późnego baroku, wzniesiony w latach 1728–1732 wraz z całym kompleksem budynków uniwersyteckich. Sala otrzymała swoją nazwę na cześć cesarza Leopolda I, fundatora Uniwersytetu w roku 1702. Zaprojektowana została przez Christophorusa Tauscha, ucznia Andrei Pozza. Freskami pokrył ją Johann Christoph Handke z Ołomuńca, malarz działający później także w Oratorium Marianum. Twórcą rzeźb figuralnych był Franz Joseph Mangoldt, znany artysta wrocławski rodem z Moraw, a ornamenty sztukatorskie i marmoryzację wykonał włoski mistrz Ignazio Provisore. Dziś na Auli odbywają się liczne uroczystości i wydarzenia uniwersyteckie.
Oratorium Marianum ma zaś za sobą trudną historię. W trakcie budowy, 9 sierpnia 1731 roku, zawaliły się cztery zachodnie filary Oratorium. W wyniku wypadku halę przekształcono w zwężoną salę z wydzielonym od strony południowej korytarzem. Oratorium poświęcono 22 listopada 1733 roku. Od tej pory należało ono, wraz z Aulą Leopoldyńską i nieistniejącym dziś Auditorium Comicum (salą teatralną), do najbardziej reprezentacyjnych wnętrz Uniwersytetu Wrocławskiego. Przy jego wykańczaniu działali artyści, którzy realizowali wcześniej Aulę Leopoldyńską i Schody Cesarskie – rzeźbiarze Johann Albrecht Siegwitz i Franz Joseph Mangoldt, sztukatorzy Johann Anton Schatzel i Ignazio Provisore oraz malarz Johann Christoph Handke.
Wieża matematyczna
Wieża Matematyczna, do której prowadzą Schody Cesarskie, stanowi przestrzeń ekspozycyjną Muzeum Uniwersytetu Wrocławskiego, zaś znajdujący się na szczycie taras widokowy, na wysokości około 42 metrów, stwarza zwiedzającym możliwość podziwiania panoramy Wrocławia. Windy na Wieżę nie ma – prowadzą tam wyłącznie schody. Dawniej mieściła Obserwatorium Astronomiczne, założone w 1791 roku przez eksjezuitę Longinusa Antona Lorenza Jungnitza, profesora wrocławskiej Leopoldiny, przyrodnika, fizyka i astronoma. Głównymi instrumentami naukowymi tego początkowego okresu były: luneta o ogniskowej 5 stóp, instrument przejściowy o ogniskowej 6 stóp, oraz skonstruowany w najwyższej kondygnacji wieży gnomon, z wytyczoną w posadzce linią południkową, zachowaną do dziś.
W latach 1790-1791 w podłodze Wieży Matematycznej wytyczono linię południkową. Ma ona długość 15,4 m i szerokość 29 cm. Tworzą ją trzy pasma marmurowych płytek, wpuszczonych na głębokość 5 cm poniżej podłogi i przykrywanych płytkami dębowymi. Nad południowym krańcem linii wykonano otwór gnomonu, przez który wpadało światło. Północny koniec linii wspina się pionowo na ścianę wieży na wysokość 2,3 metra i został dodatkowo ujęty w dwa pasma marmuru. Instrument ten miał służyć sporządzaniu jak najdokładniejszych tablic astronomicznych, czyli roczników z danymi o położeniu ciał niebieskich w poszczególnych dniach roku. Obserwacje następców Jungnitza, von Bogusławskiego i Gallego, wykonane między 1831 a 1832 rokiem, skorygowały przebieg linii i wyznaczyły ją ostatecznie na 17°2′5″ długości wschodniej.
Historia uczelni jest czytelna już na samym gmachu. Na balustradzie portyku skrzydła zachodniego stanęły w 1736 roku figury czterech Cnót Kardynalnych, a na elewacji figury obrazujące cztery fakultety – choć poza teologią i filozofią uniwersytet nie otrzymał wówczas zgody na prowadzenie zajęć z prawa i medycyny. Kamień węgielny wmurowano już w trakcie budowy, gdy mury miały sporą wysokość, w szóstym filarze międzyokiennym.
Oratorium Marianum jest odbudową, nie ocalałym wnętrzem
Sala, którą dziś się zwiedza, powstała w 1997 roku. Wczesną wiosną 1945 roku, podczas bombardowań artyleryjskich i lotniczych, pocisk zburzył wszystkie kondygnacje środkowej części gmachu i całkowicie zniszczył sklepienie dawnej Sali Muzycznej. Z pierwotnej dekoracji ścian zachowało się wtedy, według opisu Muzeum Uniwersytetu Wrocławskiego, około 15 procent. W powojennej odbudowie przestrzeń sali podzielono na szereg mniejszych pomieszczeń, co na wiele lat przekreśliło jej dawną funkcję.
Powrót do stanu sprzed wojny zajął ponad siedemdziesiąt lat. Próbę rewitalizacji podjęto w 1974 roku, program rewaloryzacji kilkakrotnie zarzucano i podejmowano od nowa, a sfinalizowano go pod koniec lat dziewięćdziesiątych. W 1997 roku odtworzono wnętrze w warstwie architektonicznej, rzeźbiarskiej i sztukatorskiej; nieodtworzone pozostało wówczas malarstwo sklepienne. W 1999 roku wyremontowano na potrzeby sali zabytkowe organy Adama Horatiusa Caspariniego z 1718 roku, pochodzące z kościoła św. Elżbiety. Freski wróciły najpóźniej – odtworzył je drezdeński malarz w latach 2013–2014, dzięki Niemiecko-Polskiemu Towarzystwu Uniwersytetu Wrocławskiego.
Wcześniejsze życie tej sali tłumaczy, dlaczego zdecydowano się ją odbudować. Po sekularyzacji majątków kościelnych i połączeniu Leopoldiny z frankfurcką Viadriną dawne oratorium Kongregacji Łacińskiej zaczęło pełnić funkcję świecką i stało się Salą Muzyczną uniwersytetu – na miejscu ołtarza stanęły organy, a prezbiterium zamieniło się w podium dla muzyków i śpiewaków. Według Muzeum UWr była to jedna z najbardziej znanych sal koncertowych dziewiętnastowiecznego Wrocławia; grali w niej między innymi Clara Wieck, Karol Lipiński, Anton Rubinstein i Henryk Wieniawski.
Wieża Matematyczna, południk lokalny i odkrycie Neptuna
Linia wpuszczona w podłogę wieży wyznacza południk lokalny 17°2′5″ długości wschodniej. To nie jest ten sam obiekt co kamień „17 południk” przy ulicy Osobowickiej, choć oba bywają ze sobą mylone. Współrzędną ustaliły obserwacje następców Jungnitza, von Bogusławskiego i Gallego, wykonane między 1831 a 1832 rokiem; według najnowszych pomiarów przywoływanych przez Muzeum UWr linia przypada na 17°2′00,4936″.
W tej samej wieży pracował Johann Gottfried Galle. 23 września 1846 roku odkrył planetę Neptun, a wcześniej wiele komet i półciemny pierścień Saturna. Jego poprzednik, Palm Heinrich Ludwig von Boguslawski, odkrył teleskopowo kometę 20 kwietnia 1835 roku i był jednym z pierwszych obserwatorów komety Halleya.
Nazwa wieży nie pochodzi od nauki, którą w niej uprawiano. Wieża Matematyczna powstała jako jedyna z trzech zaplanowanych – nad Bramą Cesarską miała górować Wieża Dzwonów, a w skrzydle wschodnim, w zamyśle dłuższym niż wykonane, miała stanąć wieża przeznaczona na obserwatorium. Ponieważ tamte dwie nie powstały, obserwatorium urządzone w 1791 roku przez eksjezuitę Longinusa Antona Lorenza Jungnitza, profesora wrocławskiej Leopoldiny, trafiło do wieży o matematycznej nazwie.
Znaczenie wieży zmalało pod koniec XIX wieku, gdy obserwatorium częściowo przeniesiono na Kępę Mieszczańską, a w latach dwudziestych XX wieku do nowej siedziby w Parku Szczytnickim. Po II wojnie światowej funkcje naukowe wygasły całkowicie, a pomieszczenia służyły już tylko celom biurowym i magazynowym. Linię południkową odnowiono przy okazji odnawiania elewacji uniwersytetu u schyłku XX wieku i wtedy urządzono w dawnym obserwatorium ekspozycję Muzeum.
Co znaczy, że jest to muzeum uniwersyteckie
Muzeum jest ogólnouniwersytecką jednostką organizacyjną uczelni, a nie instytucją kultury prowadzoną przez samorząd albo ministerstwo. Powołało je zarządzenie Rektora nr 28/92 z 6 sierpnia 1992 roku, a ustrój nadaje mu dziś Regulamin wprowadzony zarządzeniem Nr 59/2022 Rektora Uniwersytetu Wrocławskiego z 23 marca 2022 roku. Według § 9 Regulaminu ogólny nadzór nad Muzeum sprawuje minister właściwy do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego, nadzór merytoryczny należy do Rektora, a organizacyjny do Dyrektora Generalnego uczelni; sam Regulamin wszedł w życie po uzgodnieniu z ministrem.
Z tej konstrukcji wynika różnica, którą łatwo odczytać opacznie. W Państwowym Rejestrze Muzeów, prowadzonym przez ministra kultury i zaktualizowanym 9 stycznia 2026 roku, Muzeum Uniwersytetu Wrocławskiego nie figuruje, figuruje w nim natomiast Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego. Wpis do tego rejestru to odrębna procedura i inny status prawny, a nie ocena zbiorów ani opieki nad nimi. Zakres działania Muzeum wyznacza § 6 Regulaminu, obejmując gromadzenie, przechowywanie, konserwowanie i udostępnianie dziedzictwa uczelni od jej początków w 1702 roku po czasy współczesne.
Rejestr zabytków i granice pomnika historii
Gmach główny figuruje w rejestrze zabytków pod numerem A/2903/163, z datą wpisu 15 lutego 1962 roku, jako „Uniwersytet Wrocławski, d. Kolegium Jezuickie”. Ten sam numer i tę samą datę podają dwa niezależne wykazy – rejestr zabytków nieruchomych publikowany przez Urząd Miejski Wrocławia oraz wykaz Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków we Wrocławiu.
Osobnym instrumentem ochrony jest pomnik historii. Zarządzeniem Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z 8 września 1994 roku uznano za pomnik historii „Wrocław – zespół historycznego centrum”, czyli obszar Starego i Nowego Miasta wraz z wyspami odrzańskimi. Akt chroni obszar i nie wymienia z osobna żadnego budynku; gmach przy placu Uniwersyteckim leży w jego granicach.
Co obejmuje trasa zwiedzania
Załącznik nr 2 do zarządzenia Nr 59/2022 wymienia sześć przestrzeni udostępnianych zwiedzającym – Oratorium Marianum, Aula Leopoldina, Wieża Matematyczna, sala im. Romana Longchampsa de Bérier, sala im. Stefana Banacha i sala Pod Filarem. Wystawa stała o nauce i nauczaniu na uczelni zajmuje dwie sale imienne oraz łączący je korytarz, a Sala Pod Filarem służy wystawom czasowym; mieściła się w niej pierwotnie uniwersytecka drukarnia, działająca od 1731 roku.
Trasa ma dwa trwałe ograniczenia. Na Wieżę Matematyczną nie ma windy – winda przy wejściu od strony kościoła dowozi wyłącznie na poziom Auli Leopoldyńskiej, wyżej prowadzą schody (stan na 6 września 2026 roku). Aula i Oratorium pełnią również funkcje akademickie, więc bywają zajęte przez uroczystości niezależne od Muzeum.
