Karłowice we Wrocławiu – miasto-ogród za Starą Odrą

Karłowice to część Wrocławia na północ od Starej Odry. W 1911 roku Paul Schmitthenner zaczął tu budować Gartenstadt Carlowitz, czyli miasto-ogród. Po jego wyjeździe w 1913 roku osiedle prowadził Erich Grau. Wtedy powstały mały rynek oraz wieża ciśnień. W granicach Wrocławia Karłowice są od 1928 roku.

Przy alei Kasprowicza ceglany kościół z dwiema wieżami stoi obok willi w ogrodach. W głębi kwartału między aleją, ul. Berenta i al. Boya-Żeleńskiego leży mały plac z niską zabudową, dawny rynek osiedla. Według Wikipedii osiedle praktycznie nie ucierpiało w czasie II wojny światowej.

W tym przewodniku wyjaśniamy, czym było karłowickie miasto-ogród i czym się nie stało. Proponujemy trasę spaceru z adresami, opowiadamy historię wsi założonej przez opata i pochodzenie nazwy Carlowitz. Podajemy też miejskie dane o osiedlu Karłowice-Różanka.

Czym było miasto-ogród Karłowice?

Miasto-ogród Karłowice to osiedle budowane od 1911 roku pod kierunkiem Paula Schmitthennera. Po jego wyjeździe w 1913 roku budowę prowadził Erich Grau. Według Muzeum Architektury we Wrocławiu Schmitthenner przyjechał do Wrocławia prosto z miasta-ogrodu Hellerau. Deweloper dał mu kilkanaście działek na tanich gruntach, wolną rękę i obietnicę, że sam zaprojektuje centrum osiedla.

Plan nie wyszedł w całości. Muzeum Architektury zaznacza, że Gartenstadt Carlowitz nie jest wzorcowym osiedlem zaprojektowanym od początku do końca, tylko kilkoma odcinkami ulic z małymi kompozycjami zabudowy. Schmitthenner zaczął obok klasztoru, przy dzisiejszej ulicy W. Pola. Przy ul. Boya-Żeleńskiego ustawił trzy domy jednorodzinne w osobną enklawę i zaprojektował dom dla siebie. W 1913 roku, rozczarowany współpracą z inwestorem, wyjechał do Berlina. Erich Grau poprowadził potem osiedle w stronę bardziej tradycyjnej architektury.

Według Wikipedii przy alei Kasprowicza stoją najbardziej reprezentacyjne wille, w bocznych uliczkach domy jednorodzinne, a we wschodniej części dwu- i trzykondygnacyjne domy wielorodzinne z lat 20. i 30. XX wieku. Osiedle wciąż bywa nazywane „miastem-ogrodem” albo „osiedlem-ogrodem”. Jeśli interesują cię przedwojenne osiedla projektowane według jednej idei, zajrzyj też do naszego tekstu o osiedlu WuWa.

Jak przejść Karłowice spacerem?

Spacer po Karłowicach możesz poprowadzić przez cztery punkty, od klasztoru przy al. Kasprowicza 26 do wieży ciśnień na placu Daniłowskiego. Trasa prowadzi wzdłuż alei Kasprowicza, którą Wikipedia opisuje jako główną oś osiedla, z jednym zejściem w boczne ulice W. Pola i Boya-Żeleńskiego.

1. Kościół św. Antoniego i klasztor franciszkanów, al. Kasprowicza 26.
2. Ulice W. Pola i Boya-Żeleńskiego, gdzie zaczął budować Schmitthenner.
3. Plac Piłsudskiego, dawny rynek osiedla.
4. Wieża ciśnień na placu Daniłowskiego, z adresem ul. Berenta 75.

Co zobaczyć przy alei Kasprowicza?

Aleja Kasprowicza to według Muzeum Architektury dawna Corso Allee, wytyczona po śladach drogi do folwarku. Jej najważniejszy budynek to neogotycki zespół franciszkanów. Według wroclaw.pl zakon kupił tu działkę w 1894 roku, a budynki klasztorne stanęły trzy lata później. Wikipedia datuje klasztor na lata 1895–1897 i podaje nazwisko projektanta, Josepha Ebersa. Kamień węgielny pod kościół wmurowano wiosną 1900 roku, a w 1901 roku świątynię poświęcono pod wezwaniem św. Antoniego. Hasło Wikipedii o samych Karłowicach podaje dla całej budowy zbiorczo lata 1894–1901.

Kościół to ceglana bazylika z dwiema wieżami od frontu, zaprojektowana według Wikipedii przez Ludwiga Schneidera. W środku stoją 34-głosowe organy firmy Schlag und Söhne z 1903 roku. Według wroclaw.pl (artykuł z 19 listopada 2022 roku) klasztor przetrwał wojnę bez zniszczeń. Ten sam serwis podaje, że w PRL zakonnicy stracili większość budynków na rzecz urzędu meldunkowego i liceum, a odzyskali je dopiero w latach 90. Przy tej samej alei stoi też dawny klasztor urszulanek, w którym później działał szpital dziecięcy. Według wroclaw.pl (artykuł z 17 sierpnia 2025 roku) na furcie klasztoru można kupić album o. Jozafata Romana Gohlego „Miasto – ogród Karłowice. Z historią franciszkańską w tle”. Nie wiemy, czy nakład jest wciąż dostępny.

Jakie nazwy nosił plac Piłsudskiego?

Plac Piłsudskiego to dawny rynek miasta-ogrodu, który nosił już pięć różnych nazw. Według Wikipedii, która powołuje się na Encyklopedię Wrocławia, w 1913 roku rozpisano konkurs na projekt rynku. Zwycięskiego projektu nie zrealizowano, a zabudowę wokół placu wzniesiono według planów Ericha Graua. Od 1914 roku stały tu domy ze sklepami i gospoda, a w 1926 roku spółdzielnia dobudowała zwarte rzędy niskich domów mieszkalnych.

Do czego służyła wieża ciśnień na placu Daniłowskiego?

Wieża ciśnień zasilała w wodę pitną lokalny wodociąg miasta-ogrodu. Według Wikipedii zbudowano ją w latach 1914–1915, choć hasło o Karłowicach podaje sam rok 1915. Ma 46 metrów wysokości, a nitowany zbiornik na wodę stoi na wysokości 31 metrów. Po włączeniu Karłowic do Wrocławia wodociąg przejęło przedsiębiorstwo miejskie. W 1985 roku wieżę wyłączono z eksploatacji, a w 2013 roku kupiła ją Gmina Wrocław. Budynek jest wpisany do rejestru zabytków. Na placu Daniłowskiego zbiegają się aleja Kasprowicza oraz ulice Berenta i Przybyszewskiego. Według Wikipedii wieża do dziś dominuje nad placem i całym osiedlem.

Serwis wroclaw.pl w artykule z 20 lipca 2023 roku podał, że kilka lat wcześniej miasto sprzedało wieżę spółce Wrocławskie Centrum Inwestycyjne. Zapowiadany remont się nie rozpoczął, a właściciel wystawił budynek na sprzedaż. Nie udało nam się ustalić, kto jest właścicielem wieży dziś (stan na 7 października 2026 roku).

Jak wieś opata stała się częścią Wrocławia?

Karłowice zaczynały jako wieś, którą pod koniec XVII wieku założył opat klasztoru św. Wincentego Carl Keller. Do Wrocławia trafiły dopiero w 1928 roku. Według Muzeum Architektury przez dwa kolejne stulecia była to niewielka osada klasztorna, a pod koniec XIX wieku od gęsto zabudowanego miasta dzieliła ją już tylko Odra. Wikipedia podaje inaczej. Według niej osada należała do klasztoru do 1810 roku, a potem przeszła w ręce prywatne.

Według Wikipedii jeszcze w XIX wieku we wsi dominowała ludność polska, a ostatnim wójtem mówiącym po polsku był około 1850 roku Antoni Szulc. Przez Karłowice biegła też wąskotorowa kolejka do Trzebnicy. Według serwisu kleinbahn.pl o historii tej kolei przystanek w Karłowicach działał od 3 stycznia 1899 roku, w 1917 roku go zlikwidowano, a w październiku 1927 roku przywrócono. Ten sam serwis podaje, że w grudniu 1950 roku odprawę pasażerów przeniesiono na stację w Karłowicach i nadano jej nazwę Wrocław Wąskotorowy, a odcinek z Wrocławia do Trzebnicy zlikwidowano 27 maja 1967 roku.

Skąd się wzięła nazwa Karłowice?

Nazwa Karłowice pochodzi od imienia założyciela wsi, opata Carla Kellera. Po niemiecku osiedle nazywało się Carlowitz. Tak wyjaśniają ją i Muzeum Architektury, i Wikipedia.

Według Wikipedii najstarszy zapis z 1736 roku brzmi Carlwitz, a kilka lat później w dokumentach pojawia się Carlowitz. Słownik topograficzny Prus z 1835 roku notuje polską formę Carlowice obok niemieckiej Carlowitz. Heinrich Adamy w książce o śląskich nazwach miejscowości z 1888 roku tłumaczył nazwę jako „wieś Karola”. Wikipedia zalicza ją do nazw patronimicznych, czyli utworzonych od imienia.

Do jakiego osiedla należą Karłowice i ilu ma ono mieszkańców?

Karłowice należą do osiedla Karłowice-Różanka. Według BIP Urzędu Miejskiego Wrocławia było w nim zameldowanych 30 786 osób (stan na 30 czerwca 2026 roku). Na pobyt stały zameldowanych było 29 500 osób, na pobyt czasowy powyżej trzech miesięcy 1 286.

Ta liczba obejmuje więcej niż same Karłowice. Według Wikipedii osiedle Karłowice-Różanka składa się z Karłowic, Różanki, Mirowca i Polanki. Hasło o Karłowicach wymienia jeszcze fragmenty Kowali, Poświętnego i Lipy Piotrowskiej. Ta sama Wikipedia podaje, że na samych Karłowicach mieszka około 20 tysięcy osób. Nie podaje jednak daty ani źródła, więc traktuj tę liczbę jako przybliżenie. Rada osiedla ma siedzibę przy ul. Bałtyckiej 8.

W latach 1952–1990, gdy Wrocław dzielił się na dzielnice, Karłowice należały do dzielnicy Psie Pole. W miejskim zestawieniu mieszkańców BIP nadal umieszcza osiedle w grupie Psie Pole. Według haseł Wikipedii o sąsiednich osiedlach i mapy OpenStreetMap od zachodu z Karłowicami sąsiaduje Różanka, od północy Polanowice, a od północnego wschodu Sołtysowice. Działają tu m.in. Akademia Wojsk Lądowych przy ul. Czajkowskiego 109, Wojewódzki Szpital Specjalistyczny przy ul. Kamieńskiego i wydziały Uniwersytetu Wrocławskiego przy ulicach Koszarowej i Przybyszewskiego. Na granicy z Różanką leży targowisko, które opisujemy w przeglądzie bazarów we Wrocławiu.

Najczęstsze pytania o Karłowice we Wrocławiu