Nie każdy mieszkaniec Wrocławia zdaje sobie sprawę z tego, że w miejscu obecnych budynków Politechniki Wrocławskiej przy Placu Grunwaldzkim znajdował się w przeszłości kościół z najwyższą w całym mieście wieżą – był to kościół Marcina Lutra.
Martin-Luther-Kirche (Lutherkirche) to nieistniejący już obecnie luterański kościół znajdujący się we Wrocławiu. Znajdował się on przy Placu Grunwaldzkim. Niestety, został zniszczony w okresie II wojny światowej.
Kościół Marcina Lutra – budowa
Kościół został wybudowany pod koniec XIX wieku, a dokładnie w latach 1893-1896. Zaprojektował go architekt Jürgen Kröger, który przygotował także projekty innych kościołów znajdujących się w Polsce i w Niemczech.
Kościół powstał w stylu neogotyckim, nawiązującym do gotyku płomienistego. Była to świątynia jednonawowa, z prezbiterium półkulistym. Aż do 1945 roku był najwyższym budynkiem we Wrocławiu, ponieważ jego wieża liczyła sobie 90,5 metra wysokości – taką wartość podaje niemiecka literatura o dawnym Breslau, a polskie opracowania piszą o ponad 90 metrach. W 1915 roku kościół Marcina Lutra został rozbudowany, co miało związek z powiększającą się liczbą ewangelików w mieście.
Nad wejściem do kościoła można było zobaczyć figurę Marcina Lutra, replikę rzeźby projektu Ernsta Rietschela, twórcy pomnika Lutra w Wormacji. Reformatora przedstawiono w chwili, gdy zapisuje słowa pieśni „Ein feste Burg ist unser Gott”, czyli „Warownym grodem jest nasz Bóg”.
Kościół Marcina Lutra – zniszczenie
Niestety, w okresie II wojny światowej ten najwyższy kościół we Wrocławiu został zniszczony. Stało się to nie za sprawą bomb ani walk ulicznych. Podczas oblężenia Festung Breslau świątynię wysadzili w powietrze niemieccy saperzy 19 marca 1945 roku – datę dzienną podaje miejski portal wroclaw.pl, a opracowania niemieckie mówią o marcu 1945. Rozkaz wydał gauleiter Dolnego Śląska Karl Hanke, który stanowisko to zajmował od 1941 roku z osobistego rozkazu Hitlera. Osobistym sekretarzem Josepha Goebbelsa był wcześniej, w latach trzydziestych, i ta funkcja nie miała już związku z jego decyzjami z 1945 roku.
Na miejscu kościoła Marcina Lutra powstał pas startowy lotniska, ponieważ poprzednio używane przez siły zbrojne lotnisko zostało zajęte przez Armię Czerwoną. Lotnisko wykorzystano jednak w znikomym stopniu. Źródła wymieniają pojedyncze operacje – 10 kwietnia 1945 roku transportowy Ju 52 zabrał stąd 22 rannych, a 6 maja 1945 roku około 5.30 odleciał sam Hanke, tuż przed kapitulacją twierdzy. Opracowania niemieckie mówią wręcz o jednym starcie.
Gdyby kościół Marcina Lutra miał stać nadal we Wrocławiu, znajdowałby się na terenie kampusu Politechniki Wrocławskiej, w okolicy pomnika Pomordowanych Profesorów Lwowskich pomiędzy gmachami D-1 i D-2 – tak miejsce po świątyni lokalizuje karta obiektu w archiwum fotopolska.eu. Obecnie możemy oglądać go już jedynie na zachowanych fotografiach i pocztówkach
Skąd wziął się pomysł budowy kościoła Marcina Lutra
Pretekstem do budowy była rocznica. Świątynię wzniesiono dla upamiętnienia 400. rocznicy urodzin Marcina Lutra, która przypadła w 1883 roku – tak genezę obiektu opisuje Joanna Macalik w monografii „Tak oto stoję”, jedynej książce poświęconej w całości temu kościołowi.
Projekt wyłoniono w ogólnoniemieckim konkursie architektonicznym. Wygrał go berliński architekt Jürgen Kröger (1856–1928), który od 1888 do 1893 roku prowadził pracownię razem z Hansem Abesserem – rekord wzorcowy Niemieckiej Biblioteki Narodowej wymienia przy tym obiekcie obu wspólników. Budowa trwała od 1893 do 1896 roku, a konsekracja odbyła się w styczniu 1896. Dokładnego dnia nie podaje żadne z dostępnych opracowań.
Jak wyglądał kościół i czym był dla miasta
O tym, jak budowlę widziano z daleka, decydowała wieża. Miała 90,5 metra według niemieckiej literatury o dawnym Breslau i aż do 1945 roku uchodziła za najwyższą w mieście. Bryła była neogotycka, z nawiązaniem do gotyku płomienistego, korpus jednonawowy, prezbiterium półkuliste – ten opis powtarzają za monografią Macalik polskie i niemieckie opracowania.
Wnętrze mieściło 1400 miejsc siedzących. Kościół pełnił funkcję ewangelickiej świątyni parafialnej i należał do śląskiej prowincji kościelnej Ewangelickiego Kościoła Unii Staropruskiej. Stał przy reprezentacyjnej Kaiserstraße, na przedmieściach między Odrą a Parkiem Szczytnickim, na styku dzielnic nazywanych w źródłach raz Przedmieściem Piaskowym, raz Szczytnickim. W 1915 roku świątynię rozbudowano, bo ewangelików w mieście przybywało – zdjęcia z tych prac zachowały się w archiwach dokumentacji historycznej.
Jak zginął kościół Marcina Lutra
Decyzja zapadła w oblężonym mieście, zimą 1945 roku. Po utracie lotniska na Gądowie dowództwo Festung Breslau postanowiło zbudować pas startowy w środku miasta, wzdłuż prostej Kaiserstraße, między dzisiejszymi mostami Grunwaldzkim i Szczytnickim. Wyburzanie zabudowy ruszyło 23 lutego 1945 roku – tę datę podają zgodnie serwisy opisujące historię placu Grunwaldzkiego.
Kościół wysadzili niemieccy saperzy 19 marca 1945 roku, na rozkaz gauleitera Dolnego Śląska Karla Hankego. Nie zniszczyło go bombardowanie ani powojenna rozbiórka. Razem z nim zburzono katolicki kościół św. Piotra Kanizjusza przy ulicy Grunwaldzkiej 59, budowany w latach 1926–1932 według projektu Kurta Langera i konsekrowany 1 stycznia 1932 roku. Część źródeł mówi o dwóch wyburzonych świątyniach, inne o czterech; imiennie znane są dwie.
Korytarz pod pas startowy miał szerokość 200–300 metrów i długość ponad kilometra, a relacje różnią się w szczegółach – od 300 metrów na kilometr we wspomnieniach ostatniego komendanta twierdzy po 300 na 1500 metrów w polskich opracowaniach. Do pracy przy nim zapędzono robotników przymusowych i mieszkańców miasta, w tym dzieci. Liczby ofiar nikt nie ustalił. Szacunki historyków mówią o dziesięciu do trzynastu tysiącach zabitych, a autorzy piszący o tym miejscu zaznaczają, że chodzi o tysiące ludzi, nie o liczbę pewną.
Lotnisko nie przydało się na nic. Potwierdzone operacje można policzyć na palcach – 10 kwietnia 1945 roku samolot Ju 52 zabrał stąd 22 rannych, a 6 maja 1945 roku około 5.30 odleciał Karl Hanke, tuż przed kapitulacją twierdzy. Niemieckie opracowania mówią wręcz o jednym starcie.
Co stoi dziś w tym miejscu
Punktem orientacyjnym jest pomnik Pomordowanych Profesorów Lwowskich. Stoi na skwerze prof. Kazimierza Idaszewskiego, pomiędzy gmachami D-1 i D-2 Politechniki Wrocławskiej, a według bazy OpenStreetMap jego współrzędne to 51.1102 N i 17.0577 E. Kościół stał w tej właśnie okolicy.
Widocznego śladu świątyni na placu dziś nie ma. Żadne z dostępnych opracowań nie wspomina o zachowanych fragmentach murów ani o tablicy upamiętniającej, więc pamięć o kościele przechowują fotografie i pocztówki. Otoczenie zmieniło się całkowicie – zabudowa akademicka powstawała tu od lat pięćdziesiątych, a w latach 1967–1975 stanął obok zespół mieszkalny „Manhattan” według projektu Jadwigi Grabowskiej-Hawrylak.
Inne wrocławskie świątynie, które nie przetrwały
Kościół św. Piotra Kanizjusza zniknął pod tym samym pasem startowym, w tych samych tygodniach. Pozostałe przykłady zebrał miejski portal wroclaw.pl. Kościół św. Pawła na Szczepinie, otwarty 17 marca 1913 roku według projektu Arthura Kicktona, ucierpiał w czasie oblężenia i rozebrano go w latach sześćdziesiątych; dziś stoi tam centrum diagnostyczne Dolmed. Kościół Zbawiciela przy ulicy Borowskiej, ukończony w 1876 roku, rozebrano po wojnie, a jego teren zajmuje centrum handlowe Wroclavia. Nowa Synagoga przy Podwalu, dzieło Edwina Opplera z 1872 roku, spłonęła w nocy z 9 na 10 listopada 1938 roku.
Osobny wątek to dorobek Krögera. Zaprojektował we Wrocławiu jeszcze dwa kościoły ewangelickie – Odkupiciela na placu Staszica, z wieżą wysoką na 81 metrów, rozebrany w 1956 roku, oraz Chrystusowy przy dzisiejszej ulicy Zaporoskiej, rozebrany w latach pięćdziesiątych. Żadna z nich nie dotrwała do naszych czasów. Wśród podobnych nazw łatwo o pomyłkę – kościół św. Marcina na Ostrowiu Tumskim to zupełnie inny obiekt, gotycka budowla z lat około 1278–1288, która stoi do dziś i według Narodowego Instytutu Dziedzictwa była odbudowywana od 1947 do 1984 roku.
Gdzie obejrzeć zdjęcia kościoła Marcina Lutra
Najwięcej fotografii zebrało archiwum fotopolska.eu. Karta obiektu „Kościół Lutra” gromadzi ponad dwadzieścia zdjęć z lat 1898–1944, od widoków ogólnych po panoramy z mostów i dokumentację rozbudowy. Drugą galerię prowadzi serwis polska-org.pl Wratislaviae Amici.
Poza serwisami społecznościowymi zostają zbiory instytucjonalne. Rekord wzorcowy Niemieckiej Biblioteki Narodowej odsyła do archiwum ikonograficznego Instytutu Herdera w Marburgu, a pocztówek i fotografii dawnego Breslau szukaj w Dolnośląskiej Bibliotece Cyfrowej pod hasłem „Lutherkirche”. Kwerendę o materiały projektowe warto zacząć od Muzeum Architektury we Wrocławiu, choć muzeum nie podaje w swoich materiałach, czy akurat ten kościół jest w jego zbiorach. Całość historii opisuje monografia Joanny Macalik „Tak oto stoję”, wydana w 2011 roku przez wrocławską Oficynę Wydawniczą Atut.
5