Każda nazwa miasta ma swoją historię. Nie zawsze jednak jest ona w pełni odkryta. Podobnie jest z miastem Wrocław, ponieważ nie jest jasne, skąd tak naprawdę pochodzi ta nazwa. Badacze mają jednak pewne hipotezy. Dlaczego więc Wrocław jest Wrocławiem?
Najstarsze zapisy nazwy dzisiejszego Wrocławia pochodzą z okresu średniowiecznego. Możemy znaleźć je w zapiskach Thietmara – biskupa merseburskiego, kronikarza, który napisał „Kroniki” będące ważnym źródłem historii Niemiec i Polski. Biskup ten określa Wrocław jako Wrotizlaensem i Wortizlava. Zapis Vuartizlau jest późniejszy – pochodzi z dokumentu z 1133 roku, a więc z czasów, gdy Thietmara od ponad stu lat nie było już wśród żywych (zmarł w 1018 roku).
Wrocław, czyli gród Wrocława lub Vratislava?
Nazwy podane przez Thietmara mogą wskazywać na to, że pochodzenie nazwy miasta związane jest z konkretną osobą, która mogła nazywać się Wrocław, Wrocisław czy Warcisław. W okresie średniowiecznym było to dość popularne imię wśród polskiego rycerstwa.
Inna hipoteza mówi, że nazwa Wrocław pochodzi od imienia zmarłego w 921 roku księcia czeskiego Vratislava I. Istnieją przypuszczenia, że być może panował on w tym czasie nad grodem i miał być jego założycielem. Koncepcja ta wskazuje Vratislav umocnił znajdujący się nad Odrą, a dokładnie na Ostrowie Tumskim gród należący do Ślężan. Jednak historycy spierają się, ponieważ datę założenia grodu wskazuje się jako lata 940-970, czyli już po śmierci Vratislava I.
Z kolei niemiecka nazwa miasta, czyli „Breslau” ma słowiańskie pochodzenie. Skąd jednak wzięła się wymiana litery „W” na „B”? Wynikało to najprawdopodobniej z trudności w artykulacji nazwy z „W” przez Niemców. Właśnie dlatego częściej zaczęto stosować wersję z literą „B”.
Co oznacza nazwa „Wrocław”?
Polska nazwa miejscowości „Wrocław” to skrót od staropolskiego imienia Wrócisław. Wrócisław lub Vratislaw. Jest to imię złożone, podobnie jak Bolesław czy Mirosław. Pierwsza część znaczy „wracać”, „zwracać”, „obalać przeciwnika”, „zmusić kogoś do ucieczki”. Druga część, czyli „sław” znaczy „imię”, „poważanie”, „reputacja”, „sława”.
Wobec tego nie mamy żadnych dokładnych informacji dotyczących tego, skąd tak naprawdę wzięła się nazwa Wrocław.
Oś czasu zapisów nazwy Wrocławia
Nazwa miasta ma udokumentowany ciąg zapisów obejmujący ponad osiem stuleci, od pierwszej wzmianki z roku 1000 po formę używaną dzisiaj. Poniższe zestawienie podajemy wg Słownika etymologiczno-motywacyjnego nazw geograficznych Śląska, opracowania Instytutu Śląskiego w Opolu.
| Rok | Zapis | Uwaga |
|---|---|---|
| 1000 | Wrotizlaensem | w odniesieniu do Jana, pierwszego biskupa wrocławskiego, przy utworzeniu biskupstwa |
| ok. 1017 | Wortizlava | Kronika Thietmara z Merseburga |
| 1133 | Vuartizlau | Schlesisches Urkundenbuch, t. I, dokument nr 7 |
| 1136 | Uratizlauensi | |
| 1139 | Wratizlav | |
| 1149 | Vratislavia | pierwsza forma zlatynizowana w tym ciągu |
| 1157 | Frodezlau | |
| 1175 | Wrezlawe | |
| 1193 | Vreczlau, Vratizlau | |
| 1198 | Vroczlauuiensi, Verzlaue | |
| 1201 | Wrezelau | |
| 1202 | Vrozlauia | |
| 1266 | Bresslau | pierwszy zapis z „B” zamiast „W” |
| 1267 | Pressen | forma pośrednia |
| 1327 | Wretslaw | |
| 1367 | Breßlaw | |
| 1566 | Preslau, Presslau, Presslaw | |
| 1587, 1687, 1747, 1794 | Breslau | forma ustabilizowana |
| 1821 | Wrocław | pierwszy samodzielny zapis polskiej formy w spisach |
| 1919, 1941 | Breslau | jedyna nazwa urzędowa w okresie niemieckim |
Na osi widać rzecz, której nie sposób dostrzec w pojedynczym dokumencie. Między formą Wrezlawe z 1175 r. a pierwszym zapisem z „B”, czyli Bresslau z 1266 r., mija około dziewięćdziesięciu lat. Niemiecka nazwa miasta nie powstała obok nazwy słowiańskiej, tylko wyrosła z tego samego ciągu zapisów, w którym zmieniła się pierwsza głoska. Sama zmiana też nie była jednorazowa. Jeszcze w 1327 r. pojawia się Wretslaw, w 1566 r. warianty z „P”, a forma Breslau ustala się dopiero w zapisach z lat 1587–1794.
Osobnym torem szła łacina dokumentów kościelnych. W spisanym w latach 1295–1305 Liber fundationis episcopatus Vratislaviensis, wydanym później w ramach Codex Diplomaticus Silesiae, miasto występuje jako Wratislavia.
Wrocław w arabskiej Księdze Rogera z 1154 roku
Nazwa miasta była w XII w. znana daleko poza Śląskiem. W 1154 r. arabski geograf Al-Idrisi wymienił Wrocław w Księdze Rogera obok Krakowa, Gniezna, Sieradza, Łęczycy i Santoka, co ustalił Tadeusz Lewicki w pracy Polska i kraje sąsiednie w świetle „Księgi Rogera” wydanej przez PAN w Krakowie w 1945 r. Wrocław trafił więc do arabskiego opisu świata w tym samym pokoleniu, w którym w dokumentach śląskich zapisywano go jako Vratislavia.
Dwie hipotezy o pochodzeniu nazwy i spór, który wciąż trwa
Spór o pochodzenie nazwy nie jest zamknięty i nie jest wyłącznie akademicki. Oficjalny serwis miasta wskazuje jako najbardziej prawdopodobne pochodzenie od imienia czeskiego księcia, a badacze nazewnictwa mają wobec tej hipotezy poważne zastrzeżenie. Warto znać obie strony, bo różnica między nimi opiera się na konkretnych datach i na budowie samego wyrazu.
Hipoteza czeska, czyli imię księcia Wratysława
Serwis wroclaw.pl w opracowaniu o najważniejszych faktach z historii miasta podaje, że osada „otrzymała wówczas najprawdopodobniej imię księcia czeskiego Wratysława”. Chodzi o Wratysława I z dynastii Przemyślidów, który panował od 915 r. i zmarł 13 lutego 921 r.
Przeciw tej wersji przemawia chronologia. Datowanie pierwszego grodu wrocławskiego przypada na lata 940–970, co ustalił Sławomir Możdzioch w studium „Śląsk między Gnieznem i Pragą” w tomie Ziemie polskie w X wieku wydanym przez TAiWPN Universitas w Krakowie w 2000 r. Gród powstałby zatem co najmniej dwie dekady po śmierci księcia, któremu przypisuje się jego założenie.
Hipoteza imienia słowiańskiego
Druga hipoteza wywodzi nazwę od słowiańskiego imienia osobowego i opiera się na budowie najstarszych zapisów. Najwcześniejsze formy mają grupę głoskową -ar-, jak w zapisie Vuartizlau i w imieniu Warcisław. Czeska grupa -ra-, obecna w imieniu Vratislav, pojawia się dopiero w późniejszych zapisach zlatynizowanych. Stanowisko to reprezentują Stanisław Rospond, autor prac „Zabytki języka polskiego na Śląsku” z 1948 r. oraz „Dawny Wrocław i jego okolica w świetle nazewnictwa” ogłoszonej w Sobótce w 1970 r., a także wspomniany Sławomir Możdzioch.
Żadna z hipotez nie została rozstrzygnięta i nie ma dziś podstaw, żeby jedną z nich uznać za pewnik. Czytelnik dostaje natomiast jasne kryterium. Hipoteza czeska zderza się z datowaniem grodu, hipoteza słowiańska opiera się na kolejności, w jakiej pojawiają się poszczególne formy zapisu.
Kiedy Wrocław wrócił do urzędowej polskiej nazwy?
Urzędową polską nazwę miasta ustalono w 1946 r., a nie w 1945 r., jak często się powtarza. Zrobiło to zarządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 7 maja 1946 r. o przywróceniu i ustaleniu urzędowych nazw miejscowości, ogłoszone 19 maja 1946 r. w Monitorze Polskim nr 44 pod pozycją 85.
Skąd bierze się pomyłka o rok? Z 1945 r. pochodzi akt, który dał podstawę prawną do wydania tego zarządzenia, czyli dekret z 13 listopada 1945 r. o zarządzie Ziem Odzyskanych (Dz.U. 1945, poz. 295), a konkretnie jego art. 2. Rok 1945 zamyka więc etap przygotowania podstawy prawnej, natomiast sama nazwa została ustalona rok później.
Oba akty są dziś sprawdzalne w oficjalnym systemie ELI prowadzonym przez Sejm, gdzie zarządzenie figuruje pod adresem odsyłającym do Monitora Polskiego z 1946 r. Warto o tej różnicy pamiętać, bo w popularnych opracowaniach data 1945 funkcjonuje jako oczywista, choć dokument ustalający urzędową nazwę nosi datę 7 maja 1946 r.
