W powszechnym mniemaniu Wrocław to stare piastowskie miasto, które następnie przez lata było w niemieckich rękach. Tendencja do pomijania wpływów czeskich jest niepokojąca, bo mieli oni ogromny wpływ na to, czym miasto było i jest. Kilka faktów warto zatem przypomnieć. Czeski Wrocław to w końcu kilkaset lat historii miasta.
Powstanie Wrocławia
To właśnie Czesi założyli Wrocław. Tak głosi tradycja, która tłumaczy nazwę ówczesnego grodu, wywodząc ją od czeskiego księcia Wratysława, panującego w latach 915-921. Istnieją również inne hipotezy, jednak osobiście skłaniam się ku temu właśnie wytłumaczeniu. Ówczesne dzieje Wrocławia są dość mgliste, nie ma wątpliwości jednak co do tego, że położony na przecięciu wielu szlaków handlowych gród rozwijał się prężnie. O jego wartości może świadczyć fakt prób zdobywania go przez innych, co w końcu udało się piastowskim książętom. Na kilka stuleci Wrocław stał się – mówiąc dość skrótowo – polski.
Czeski Wrocław
Średniowieczne losy miasta są czasami rozkwitu, przerywanego najazdami, choć akurat przejście pod panowanie czeskie w XIV wieku najazdem nie było. To najbogatsze rodziny kupieckie Wrocławia wysłały poselstwa do Pragi w 1325 i 1326 roku, same wpływały na księcia Henryka VI Dobrego i prowadziły rokowania z Janem Luksemburskim. Na skutek wygaśnięcia piastowskiej linii książąt wrocławskich miasto przeszło pod bezpośrednią władzę królów czeskich 24 listopada 1335 roku, w dniu śmierci Henryka VI Dobrego, ostatniego Piasta na wrocławskim tronie. Sam mechanizm ustalono osiem lat wcześniej, w układzie zawartym z Janem Luksemburskim 6 kwietnia 1327 roku. Kolejne cztery stulecia to historia Wrocławia jako miasta Korony Czeskiej, czyli państwa rządzonego z Pragi, bo ta przynależność przetrwała kolejne zmiany dynastii i skończyła się dopiero w 1742 roku. Wojny husyckie toczone w latach 1419–1436 wyznaczają granicę między dwoma zupełnie różnymi okresami. Wiek XIV był dla miasta czasem rozkwitu, natomiast na wieku XV wojny zaciążyły na długo. Wielki handel wyhamował, w połowie stulecia doszedł do tego zastój w rzemiośle, a w 1442 roku 27 procent ziemi księstwa wrocławskiego wciąż leżało odłogiem.
W ciągu czeskiego panowania we Wrocławiu ukończono budowę nowego, zewnętrznego pierścienia murów miejskich, wznoszonego od 1299 roku i doprowadzonego do końca w 1348 roku, o wysokości około siedmiu metrów i długości około 2,5 kilometra, z czterema bramami miejskimi, w 1351 roku Karol IV, wtedy jeszcze król czeski i rzymski, bo koronę cesarską przyjął dopiero cztery lata później, ufundował przy ulicy Świdnickiej kościół św. Stanisława, św. Doroty i św. Wacława, a więc świątynię pod potrójnym wezwaniem łączącym patrona Polski, patronkę niemieckich kolonistów i patrona Czech. Z 1362 z kolei pochodzą pierwsze wzmianki o zegarze na ratuszu miejskim. Od roku 1360 miasto miało własną mennicę złota, bo Karol IV przyznał wrocławianom prawo bicia złotej monety, co było przywilejem rzadkim i wyraźnie podnoszącym rangę tutejszego handlu. Niedługo potem, bo w roku 1387, uruchomiono Wielkie Koło, czyli pierwsze urządzenie centralnie zaopatrujące miasto w wodę, bo same wodociągi we Wrocławiu sięgają jeszcze XIII wieku. W drugiej połowie XIV wieku Wrocław wszedł w orbitę Związku Hanzeatyckiego, co sprzyjało rozwojowi handlu, choć sama data przystąpienia miasta do Hanzy pozostaje przedmiotem sporu wśród historyków i bywa podawana rozbieżnie. Wzrost znaczenia miasta był widoczny w jego stałej rozbudowie, na przełomie XV i XVI wieku rozbudowywano ratusz w kilku następujących po sobie etapach budowlanych, co miało podkreślać rosnące znaczenie Wrocławia. Miasto handlowe dość szybko chłonęło nowinki pochodzące ze świata i już w październiku 1523 roku ksiądz Jan Hess wygłosił w kościele św. Marii Magdaleny pierwsze kazanie ewangelickie, a reformacja postępowała tu stopniowo, przez przejmowanie kolejnych świątyń, czemu sprzyjała pojednawcza postawa biskupów Jana V Turzona i Jakuba von Salzy.
Koniec czeskiego Wrocławia
Panowanie Luksemburgów we Wrocławiu zakończyło się dużo wcześniej, bo w grudniu 1437 roku, wraz ze śmiercią Zygmunta Luksemburskiego, ostatniego władcy tej dynastii. Po nim rządzili tu kolejno Albrecht Habsburg, Władysław Pogrobowiec, Jerzy z Podiebradów, Maciej Korwin i wreszcie Jagiellonowie. Ostatni z nich, Ludwik II Jagiellończyk, król Czech i Węgier, zginął 29 sierpnia 1526 roku w bitwie pod Mohaczem. Na skutek sukcesji na tronie czeskim władzę nad całym terytorium ówczesnego państwa czeskiego, a zatem i Wrocławiem, przejęli Habsburgowie. Ale to już okazja na zupełnie inną opowieść. Warto jednak pamiętać, że przynależność Wrocławia do Korony Czeskiej trwała nie dwieście, lecz ponad czterysta lat, od 1335 roku aż do pokoju wrocławskiego z 11 czerwca 1742 roku, gdy Maria Teresa oddała Prusom niemal cały Śląsk wraz z hrabstwem kłodzkim. W wiekach XIV i XV miasto wyrosło na drugi ośrodek Korony Czeskiej po Pradze.
Kiedy Wrocław naprawdę trafił pod władzę czeską
Datą, od której miasto podlegało bezpośrednio królom czeskim, jest 24 listopada 1335 roku, dzień śmierci Henryka VI Dobrego, ostatniego Piasta na wrocławskim tronie. Zadziałał wtedy mechanizm ustalony osiem lat wcześniej. Jak wykazał Wojciech Nowacki z Instytutu Historii Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza, 6 kwietnia 1327 roku książę umówił się z Janem Luksemburskim, że po jego śmierci księstwo przejdzie pod zwierzchnictwo Korony Czeskiej, czyli państwa rządzonego z Pragi wraz z podległymi mu ziemiami.
Nie był to podbój. Patrycjat, czyli najbogatsze rodziny kupieckie rządzące miastem, wysłał do Pragi poselstwo już w 1325 roku, a rok później kolejne. Wcześniej Henryk VI chciał odstąpić księstwo królowi polskiemu Władysławowi Łokietkowi, ale ten odmówił.
Trzy akty, które łatwo pomylić
W popularnych opisach zlewają się w jedno trzy różne wydarzenia. Pierwsze to hołdy lenne książąt śląskich, czyli uznanie zwierzchności obcego władcy przy zachowaniu własnego księstwa. Składano je Janowi Luksemburskiemu w lutym 1327 roku i wiosną 1329 roku, a samego Wrocławia jeszcze nie dotyczyły.
Drugie to układ zawarty w Trenczynie 24 sierpnia 1335 roku i kontynuowany w listopadzie w Wyszehradzie. Jan Luksemburski zrzekł się tytułu króla Polski, a Kazimierz Wielki praw do księstw śląskich, które złożyły hołd, oraz do księstwa wrocławskiego i głogowskiego. Ratyfikował go dopiero 9 lutego 1339 roku i to jest właściwy moment prawnego zrzeczenia się Śląska przez Polskę. Trzecie wydarzenie to pokój kaliski z 1343 roku, który ze Śląskiem nie miał nic wspólnego, bo dotyczył zakonu krzyżackiego i Pomorza Gdańskiego.
Osobno stoją dwa akty z 1348 roku. 7 kwietnia Karol IV proklamował w Pradze Koronę Czeską i wcielił do niej Śląsk, wymieniając w dokumencie wprost Wrocław. Pokój podpisany 22 listopada w Namysłowie kończył wojnę o Śląsk, a jego treść instytucje czytają różnie. Instytut Śląski w Opolu pisze o zrzeczeniu się przez króla Polski praw do dzielnicy, a Muzeum Historii Polski twierdzi, że w stosunkach terytorialnych nie zmieniał on nic.
Spór o biskupstwo, czyli miasto czeskie i diecezja polska
Najciekawsza rzecz w tej historii rozegrała się we Wrocławiu jesienią 1351 roku. Zjechali tu Karol IV, wtedy jeszcze król czeski i rzymski, bo koronę cesarską przyjął cztery lata później, Kazimierz Wielki i arcybiskup gnieźnieński Jarosław, a obradowano o przynależności kościelnej Śląska. Karol IV zabiegał u papieża w Awinionie o przeniesienie biskupstwa wrocławskiego do archidiecezji praskiej, czyli o wyjęcie miasta z polskiej prowincji kościelnej podlegającej arcybiskupowi w Gnieźnie. Stanowcza reakcja polskiego króla sprawiła, że plan porzucono. Wrocław był odtąd politycznie czeski, a kościelnie nadal polski.
Ślad tego sporu stoi przy ulicy Świdnickiej 31. Akt fundacyjny wystawionej przez Karola IV świątyni nosi datę 24 listopada 1351 roku, a kościół nie nazywa się kościołem św. Doroty, tylko kościołem św. Stanisława, św. Doroty i św. Wacława. Patron Polski, patronka niemieckich kolonistów i patron Czech w jednym wezwaniu. Część historyków widzi w tym upamiętnienie porozumienia obu władców, choć Narodowy Instytut Dziedzictwa zaznacza, że to pogląd, a nie ustalenie.
Wiek XIV bogaty, wiek XV trudny
Pierwsze stulecie pod Pragą miasto wykorzystało. Jan Luksemburski zwolnił je w 1327 roku z czeskiego podatku królewskiego i z ceł wewnątrz Królestwa Czeskiego, a w 1331 roku oddał rajcom sądownictwo karne. Karol IV zwolnił tutejszych kupców z obowiązku wystawiania towaru na sprzedaż w Pradze i przyznał miastu w 1360 roku prawo bicia złotej monety. Rada przejęła na kilkanaście lat uprawnienia starostwa krajowego, więc mieszczanie znaleźli się w praktyce ponad szlachtą. Około 1403 roku Wrocław liczył blisko 20 tysięcy mieszkańców i uchodził za drugie miasto Korony po Pradze.
Wiek XV wygląda inaczej. Wojny husyckie zaciążyły na gospodarce na całe stulecie, wielki handel wyhamował, a w 1442 roku 27 procent ziemi księstwa wrocławskiego wciąż leżało odłogiem. Miasto potrafiło się przy tym władcom stawiać, czego dowiodło 18 lipca 1418 roku, gdy rękodzielnicy zajęli ratusz i ścięli dotychczasowe władze miejskie.
Czeski lew w herbie Wrocławia
Herb, którym miasto posługuje się dzisiaj, powstał już po zmianie dynastii. 12 lutego 1530 roku kancelaria króla czesko-węgierskiego Ferdynanda I wystawiła w Pradze dyplom herbowy z nowym, pięciopolowym godłem, a 10 lipca cesarz Karol V potwierdził przywilej. Godło obowiązywało do 1938 roku, a w 1990 roku Rada Miejska przywróciła je jako oficjalny symbol Wrocławia.
W jednym z pól siedzi biały lew w koronie na czerwonym tle. Rościsław Żerelik z Uniwersytetu Wrocławskiego czyta go jako lwa czeskiego, symbol zwierzchnictwa królów czeskich nad miastem i Śląskiem, i tak samo tłumaczy go miejski portal Wrocławia. Urzędowy opis herbu w Biuletynie Informacji Publicznej ratusza podaje jednak same barwy i układ, bez wzmianki o czeskim rodowodzie.
Czego szukać w mieście dzisiaj
Najłatwiej dostępny ślad jest przy ulicy Świdnickiej 31. Dolne partie blend okiennych na zamknięciu prezbiterium ozdobiono osiemnastoma piaskowcowymi tarczami, a na trzech z nich wykuto herby, wśród nich lwa Królestwa Czech. Ogląda się je z zewnątrz, a stan na 2 września 2026 roku nie wskazuje na prace remontowe w tym czynnym kościele parafialnym.
W Starym Ratuszu od końca XV wieku umieszczano w widocznych miejscach herby władców czeskich i węgierskich. Herb Macieja Korwina wykuto na tympanonie w portalu między Salą Wielką a Izbą Seniora oraz na zworniku w nawie zachodniej, a wnętrza te należą dziś do Muzeum Sztuki Mieszczańskiej. Zwornika z herbem Władysława Jagiellończyka nie zobaczysz, bo salki w wykuszu południowo-wschodnim nie udostępnia się zwiedzającym, o co historyk sztuki Bogusław Czechowicz upomniał się publicznie w czerwcu 2026 roku.
Reszta to adresy zdarzeń, czyli ulica Świdnicka w miejscu dawnej Bramy Świdnickiej, którą w maju 1469 roku wjechał Maciej Korwin, oraz Ołbin i Leśnica, gdzie w 1474 roku stały wojska oblegające miasto.
Ile naprawdę trwał czeski Wrocław
Rok 1526 kończy pewien rozdział, ale nie ten, o którym zwykle się pisze. Pod Mohaczem zginął Ludwik II Jagiellończyk, król Czech i Węgier, i wraz z nim skończyło się panowanie Jagiellonów. Tron czeski przejęli Habsburgowie na podstawie wcześniejszego układu sukcesyjnego, więc zmieniła się dynastia, a nie państwo. Wrocław pozostał miastem Korony Czeskiej.
Przynależność skończyła się dopiero na wojnie. Pokój wrocławski z 11 czerwca 1742 roku zamknął pierwszą wojnę śląską, a Maria Teresa oddała Prusom niemal cały Śląsk razem z hrabstwem kłodzkim. Od śmierci Henryka VI Dobrego dzieli tę datę ponad czterysta lat, a nie dwa stulecia. Ostatnie dwa wieki tego okresu, czyli czasy habsburskie we Wrocławiu, opisuje osobny tekst na tych stronach.
