O nagrodzie Nobla słyszał chyba każdy. Jest to nagroda szczególna, bardzo prestiżowa. Po az pierwszy nagroda Nobla przyznana została w roku 1901.
Nagroda Nobla przyznawana jest za szczególne osiągnięcia, w zakresie osiągnięć naukowych, literackich, a także za zasługi dla społeczeństw i ludzkości. Jest to wyróżnienie szczególne, którego zapoczątkowane zostało przez ostatnią wolę Alfreda Nobla, jej fundatora. Alfred Nobel znany jest głównie jako wynalazca dynamitu.
Zasady
Nagroda Nobla przyznawana jest każdego roku, a ceremonia wręczenia nagród odbywa się 10. grudnia. Proces wyboru laureatów jest bardzo czasochłonny, a wymagania stawiane przed kandydatami bardzo rygorystyczne, a nominacje do nagrody złożyć mogą tylko wybrane osobistości, jak np. rektorzy uniwersytetów, członkowie rządów, parlamentów, byli bądź aktualni członkowie komitetu noblowskiego, a to nie zamyka jeszcze pełnej listy osób. Kandydatury zgłaszane są maksymalnie do dnia 31.01, przy czym do nagrody nie mogą zostać nominowane osoby zmarłe, a gdyby doszło do takiej sytuacji – kandydatura jest automatycznie dyskwalifikowana.
Obecnie nagroda Nobla przyznawana jest w następujących dziedzinach: fizyka, chemia, fizjologia lub medycyna, literatura, a także Pokojowa Nagroda Nobla.
Laureaci
Wśród wybitnych osób, które na przestrzeni lat uzyskały najbardziej prestiżową nagrodę na świecie są również Polacy. Jednym z najbardziej znanych polskich noblistów jest Lech Wałęsa, były prezydent Polski. Nagrodę otrzymał w ramach Pokojowej Nagrody Nobla w roku 1983. Do Norwegii, gdzie – w odróżnieniu od pozostałych Nagród Nobla, wręczanych w Szwecji – przyznaje się Pokojową Nagrodę Nobla, nie mógł jednak udać się osobiście, gdyż władze PRL odmówiły mu wydania paszportu. Dlatego też nagroda odebrana została przez jego żonę Danutę. Mimo że jest on jednym z najbardziej znanych laureatów w Polsce, to należy pamiętać, że nie jedynym. Wśród grona wybitnych Polaków, jak Henryk Sienkiewicz, Władysław Reymont, Czesław Miłosz, Wisława Szymborska czy Maria Skłodowska- Curie nie zabrakło również wrocławian.
Nobliści związani z Wrocławiem
Niektórzy Nobliści związani byli także z Wrocławiem. Niektórzy z nich urodzili się we Wrocławiu i w nim spędzili pierwsze lata swojego życia, a dla innych odegrał on istotną rolę w życiu. Część laureatów, mimo iż są innej narodowości, to absolwenci wrocławskich uczelni wyższych. Kto zatem w jakikolwiek sposób związany był z Wrocławiem? Sprawdźmy!
- Theodor Mommsen, wybitny prawnik i historyk Uniwersytetu Wrocławskiego, który w roku 1902 zdobył nagrodę Nobla w dziedzinie literatury.
- Philipp von Lenard, fizyk, równiez profesor Uniwersytetu Wrocławskiego, otrzymał Nobla z fizyki w roku 1905.
- Eduard Buchner, laureat nagrody Nobla w dziedzinie chemii w roku 1907. W chwili przyznania nagrody pracował w berlińskiej Akademii Rolniczej, a profesorem Uniwersytetu Wrocławskiego został dopiero w 1909 roku i pozostał nim do 1911.
- Paul Ehrlich, urodzony w Strzelinie, który we Wrocławiu ukończył gimnazjum, a studia medyczne odbywał na czterech uczelniach – we Wrocławiu, Strasburgu, Fryburgu Bryzgowijskim i Lipsku, gdzie w 1878 roku obronił doktorat; wybitny lekarz, bakteriolog i chemik, nagrodę Nobla przyznano mu w roku 1908 za wybitne osiągnięcia w dziedzinie medycyny.
- Gerhard Hauptmann, który w roku 1912 uzyskał Nobla w dziedzinie literatury, we Wrocławiu uczył się, a następnie studiował rzeźbiarstwo.
- Fritz Haber, laureat w dziedzinie chemii w roku 1918, jest to pierwszy noblista, który urodził się we Wrocławiu; tutaj chodził do szkół, a studia odbył w Berlinie i Heidelbergu.
- Friedrich Bergius, urodził się w podwrocławskiej wsi, która obecnie jest jedną z dzielnic miasta, studiował na Uniwersytecie Wrocławskim od 1903 roku, a doktorat obronił w 1907 roku w Lipsku; Nobla w dziedzinie chemii przyznano mu w roku 1931.
- Erwina Schrödingera, profesor Uniwersytetu Wrocławskiego, Nobla przyznano mu za wybitnie osiągnięcia w dziedzinie fizyki w roku 1933.
- Otto Stern, który zamieszkał we Wrocławiu gdy ukończył 4 lata, to w stolicy Dolnego Śląska uzyskał wykształcenie i w 1912 roku obronił tutaj doktorat; profesury na wrocławskiej uczelni nigdy nie objął, a Nobla otrzymał w 1943 w dziedzinie fizyki.
- Max Born, laureat nagrody Nobla w dziedzinie fizyki w roku 1954, urodził się we Wrocławiu i tutaj zdobywał wykształcenie.
- Reinhard Selten, urodzony 5 października 1930 roku we Wrocławiu, nagrodę Nobla w dziedzinie ekonomii otrzymał w roku 1994.
Dwaj nobliści, których brakuje na powyższej liście
Do wrocławskiej listy dopisać można jeszcze dwa nazwiska, choć związek obu z miastem jest zupełnie innego rodzaju niż w przypadku osób, które się tutaj urodziły, uczyły albo wykładały. Jeden przyjechał do Breslau na jeden pokaz naukowy, drugi spędził tu rok studiów w czasie wojny. Warto tę różnicę nazwać wprost, bo bez niej zestawienie robi się nieprecyzyjne.
Robert Koch i pokaz naukowy z 1876 roku
Robert Koch, laureat nagrody w dziedzinie medycyny z 1905 roku, nie urodził się we Wrocławiu, nie studiował tu ani nigdy tu nie pracował. Wg oficjalnego serwisu Fundacji Nobla przyszedł na świat w Clausthal, a zmarł w Baden-Baden.
Z miastem łączy go jedno wydarzenie. W maju 1876 roku, jako lekarz powiatowy w Wolsztynie, przyjechał do Breslau, żeby zademonstrować Ferdinandowi Cohnowi, profesorowi botaniki tamtejszego uniwersytetu, odkryty przez siebie cykl życiowy laseczki wąglika. Cohn zwołał na świadków pokazu kolegów, w tym patologa Juliusa Cohnheima, a następnie opublikował pracę Kocha w swoim czasopiśmie. Wg oficjalnego serwisu Fundacji Nobla to właśnie ten pokaz uznaje się za przełom, który przyniósł Kochowi sławę.
Nagrodę otrzymał niemal trzy dekady później, za badania i odkrycia dotyczące gruźlicy. Odkrył prątka gruźlicy w 1882 roku oraz przecinkowca cholery, sformułował też zasady wiążące drobnoustrój z chorobą, znane dziś jako postulaty Kocha.
Hans Georg Dehmelt i rok studiów w 1943 roku
Hans Georg Dehmelt otrzymał nagrodę z fizyki w 1989 roku, w jednej czwartej udziału, wspólnie z Wolfgangiem Paulem i Normanem Ramseyem. Wg oficjalnego serwisu Fundacji Nobla urodził się 9 września 1922 roku w Görlitz, a zmarł w 2017 roku w Seattle, nie jest więc wrocławianinem z urodzenia.
Jego związek z miastem to jeden rok nauki. Po służbie na froncie wschodnim, w ramach wojskowego programu studiów, w 1943 roku przez rok studiował fizykę na Universität Breslau, po czym wysłano go na front zachodni. Opisał to we własnej autobiografii noblowskiej, dostępnej w oficjalnym serwisie Fundacji Nobla.
Nagrodzono go za rozwinięcie techniki pułapki jonowej. Pozwala ona uwięzić pojedynczy naładowany atom w polu elektromagnetycznym i badać go metodami spektroskopowymi.
Za co konkretnie przyznano każdą z tych nagród
Sama data i dziedzina niewiele mówią o tym, co dana osoba właściwie odkryła albo napisała. Poniższe zestawienie podaje przy każdym nazwisku powód nagrody, wg oficjalnego serwisu Fundacji Nobla.
| Laureat | Nagrodzone osiągnięcie |
| Theodor Mommsen | „Historia Rzymu”, której pierwsze trzy tomy powstały w latach 1854–1856, czyli w okresie jego pracy we Wrocławiu |
| Philipp Lenard | Wykazanie natury promieni katodowych. Wstawił w lampę cienkie aluminiowe okienko, przez które promienie wychodziły na zewnątrz |
| Eduard Buchner | Odkrycie, że fermentacja zachodzi bez żywych komórek drożdży, samym wyciągiem bezkomórkowym. Obaliło to ówczesny dogmat biochemii |
| Paul Ehrlich | Salwarsan, pierwszy skuteczny lek na kiłę. Jest też autorem teorii łańcuchów bocznych |
| Gerhart Hauptmann | Twórczość dramatyczna, w tym „Tkacze” o powstaniu tkaczy śląskich z 1844 roku |
| Fritz Haber | Synteza amoniaku z azotu i wodoru, czyli proces Habera-Boscha, podstawa produkcji nawozów sztucznych |
| Friedrich Bergius | Metoda upłynniania węgla przez uwodornienie pod wysokim ciśnieniem |
| Erwin Schrödinger | Równanie falowe mechaniki kwantowej, noszące jego nazwisko |
| Otto Stern | Eksperyment Sterna-Gerlacha, dowód kwantyzacji przestrzennej. Zmierzył także moment magnetyczny protonu |
| Max Born | Statystyczna interpretacja funkcji falowej, tak zwana reguła Borna |
| Reinhard Selten | Udoskonalenie równowagi Nasha przez wprowadzenie równowagi doskonałej w podgrach |
| Robert Koch | Badania i odkrycia dotyczące gruźlicy |
| Hans Georg Dehmelt | Rozwinięcie techniki pułapki jonowej |
Trzy szczegóły, które łatwo pominąć
- Schrödinger był tu profesorem tylko przez kilka miesięcy. Wg oficjalnego serwisu Fundacji Nobla objął profesurę zwyczajną w Breslau na semestr letni 1921 roku, po czym przeniósł się do Zurychu. Wrocławski epizod w jego życiorysie jest więc bardzo krótki.
- Nagroda z ekonomii formalnie nie jest jedną z nagród Nobla. Wyróżnienie, które otrzymał Reinhard Selten, nie znalazło się wśród pięciu nagród ustanowionych testamentem Alfreda Nobla. To Nagroda Banku Szwecji im. Alfreda Nobla, ustanowiona w 1968 roku i wręczana razem z pozostałymi.
- Wszyscy odbierali nagrody w Sztokholmie. Żaden z laureatów związanych z Wrocławiem nie dostał Pokojowej Nagrody Nobla, a tylko ona wręczana jest w Oslo. Pozostałe dziedziny mają ceremonię w stolicy Szwecji.
