We Wrocławiu możemy zobaczyć wiele ciekawych zabytków. Niektóre z nich jednak nie są widzialne na pierwszy rzut oka. Jednym z nich jest instrument dawnej astronomii – marmurowa linia południkowa.
Ten wyjątkowy instrument możemy zobaczyć w Wieży Matematycznej, która jest zwieńczeniem gmachu Uniwersytetu Wrocławskiego. Miejsca tego nie wybrano przypadkiem, ponieważ w przeszłości znajdowało się tam obserwatorium astronomiczne. Było ono założone w 1791 roku przez Longinusa Antona Jungnitza – byłego jezuitę, fizyka i astronoma. Poznał on sztukę wytyczania linii południkowych w trakcie studiów pod kierunkiem jednego z najbardziej znanych astronomów tamtych czasów – Maximilliana Hella.
Czym jest linia południkowa?
Linia południkowa, która określana jest też jako meridiana, jest południkiem miejscowym wyznaczonym na płaskim podłożu. Codziennie w południe Słońce świeci przez moment dokładnie w pionowej płaszczyźnie przechodzącej przez linię południkową. Wraz z gnomonem linia pozwala na wyznaczenie południa czasu prawdziwego słonecznego i pozwala na mierzenie rocznej wędrówki Słońca. Był to więc swego rodzaju miernik czasu.
Tego rodzaju instrumenty astronomiczne spotykane były w wielu różnych miastach na świecie. Jedna z najstarszych znajdowała się w katedrze Santa Maria del Fiore we Florencji – została wykonana w 1475 roku, ale zachowała się do naszych czasów i jest opisywana przez samą katedrę jako najstarszy zachowany instrument tego typu na świecie.
Wrocławska meridiana
Wrocławska linia południkowa jest widoczna w Wieży Matematycznej, a dokładnie na najwyższym piętrze gmachu głównego Uniwersytetu Wrocławskiego. Obecnie mieści się tam Muzeum Uniwersyteckie i ekspozycja dawnych instrumentów astronomicznych.
Linia przebiega po przekątnej wieży i wyznacza południk lokalny 17 stopni, 2 minut i 5 sekund długości geograficznej wschodniej. Jest to wyjątkowy, jedyny tego rodzaju przyrząd astronomiczny w Polsce. Także jest jednym z niewielu zachowanych, ponieważ możemy zobaczyć je tylko w niektórych miastach – Bolonii, Florencji, Paryżu, Egerze, Pradze, Rzymie i Wiedniu.
Wrocławskiej linii południkowej nie należy mylić z 17. południkiem długości geograficznej wschodniej, który w innym miejscu przebiega przez miasto.
Z czego zbudowana jest wrocławska linia południkowa
Wrocławska meridiana to nie namalowany pas, tylko element wpuszczony w konstrukcję podłogi. Wg Muzeum Uniwersytetu Wrocławskiego tworzą ją trzy pasma marmurowych płytek, ułożone 5 cm poniżej poziomu podłogi i przykryte płytkami dębowymi.
Podstawowe wymiary wg tego samego źródła wyglądają następująco.
- Długość 15,4 m, szerokość 29 cm.
- Zagłębienie marmurowych pasm 5 cm poniżej posadzki, przykrycie z płytek dębowych.
- Część północna wznosi się pionowo na ścianę wieży na 2,3 m i jest obramowana dwoma pasmami marmuru.
Kiedy powstała linia
Linię wytyczono w latach 1790–1791, a więc równolegle z powstawaniem obserwatorium w Wieży Matematycznej, które Longinus Anton Jungnitz założył w 1791 roku. Muzeum Uniwersytetu Wrocławskiego nie przypisuje samego wytyczenia linii konkretnej osobie, podaje natomiast obie daty. Linia powstała zatem za czasów Jungnitza i w bezpośrednim związku z zakładanym przez niego obserwatorium.
Dlaczego wrocławska linia nie wyznacza 17. południka
To najczęstsza pomyłka związana z tym miejscem. Linia w Wieży Matematycznej wyznacza południk lokalny 17°02′05″ długości geograficznej wschodniej, a nie 17. południk, czyli 17°00′00″. Wartość 17°02′05″ ustalono badaniami z lat 1831–1832, a wg współczesnych pomiarów dokładna długość wynosi 17°02′00,4936″. Te dwie minuty kątowe różnicy przesądzają o wszystkim.
Sam 17. południk również przechodzi przez Wrocław, ale w zupełnie innej części miasta. Oznacza go kamień z napisem „17 południk” przy ul. Osobowickiej na Osobowicach. Wg danych OpenStreetMap stoi on w punkcie 51,13598 N i 17,0000043 E, czyli praktycznie dokładnie na 17. południku.
| Obiekt | Położenie wg OpenStreetMap | Jaki południk wyznacza |
|---|---|---|
| Linia południkowa w Wieży Matematycznej | 51,11379 N · 17,03343 E | południk lokalny 17°02′05″ E |
| Kamień przy ul. Osobowickiej na Osobowicach | 51,13598 N · 17,0000043 E | 17. południk, 17°00′00″ E |
Różnica długości geograficznej między tymi punktami to około 2 minuty kątowe, co w terenie oznacza dystans ponad dwóch kilometrów. Są to więc dwa różne obiekty w jednym mieście, opowiadające o dwóch różnych rzeczach. Wieża Matematyczna pokazuje południk konkretnego miejsca, wykorzystywany do pomiaru czasu słonecznego. Kamień na Osobowicach oznacza umowną linię siatki geograficznej.
Skąd bierze się pomyłka
Wątpliwości pogłębia oznaczenie na samym placu Uniwersyteckim. Wg danych OpenStreetMap stoi tam obiekt turystyczny opisany jako „17 południk”, w punkcie 51,11362 N i 17,03347 E. Nazwa sugeruje 17. południk, choć w rzeczywistości miejsce to leży, tak jak cała wieża, około dwóch minut kątowych na wschód od niego. Osoba, która szuka we Wrocławiu 17. południka i trafi pod gmach uniwersytetu, ogląda inny obiekt, niż zakłada.
Linia przedłużona w bruk ulicy Kuźniczej
Przebieg linii można prześledzić także na zewnątrz budynku, bez wchodzenia do muzeum. Wg dokumentacji wykonawcy robót przebieg meridiany przedłużono symbolicznie w nawierzchnię ul. Kuźniczej i placu Uniwersyteckiego. Rolę znaku pełni mosiężna belka obramowana z dwóch stron czarną kostką bazaltową, wyraźnie odcinająca się od szarej nawierzchni granitowej.
Realizacja pochodzi z 31 maja 2012 roku i była częścią przebudowy ul. Kuźniczej. Zamawiającym był Zarząd Dróg i Utrzymania Miasta we Wrocławiu, a roboty wykonała firma Bickhardt Bau Polska. Ciemny pas w bruku pozwala prześledzić kierunek linii z poziomu ulicy.
Jak trafić do Wieży Matematycznej
Wieża Matematyczna mieści się pod adresem plac Uniwersytecki 1, na najwyższym piętrze gmachu głównego Uniwersytetu Wrocławskiego. Wg serwisu miejskiego wroclaw.pl dojazd komunikacją miejską zapewniają następujące linie.
- Tramwaje 6 i 7, przystanek Ossolineum.
- Tramwaje 4 i 12, przystanek Uniwersytet Wrocławski.
- Autobusy 132, 142 i K, przystanek Rynek.
Wieża wchodzi w skład Muzeum Uniwersytetu Wrocławskiego, powołanego 6 sierpnia 1992 roku. Aktualne godziny udostępniania wieży i zasady wstępu znajdziesz na stronie Muzeum Uniwersytetu Wrocławskiego.
Wrocławska wieża na tle europejskich obserwatoriów
Wieża Matematyczna nie powstała w próżni. Wg portalu dziedzictwa astronomicznego prowadzonego przez Międzynarodową Unię Astronomiczną i UNESCO architektonicznym wzorem dla niej była wieża praskiego Klementinum, a samo wrocławskie obserwatorium specjalizowało się w astronomii geodezyjnej, meteorologii i sporządzaniu map nieba.
Porównanie z Pragą pokazuje przy okazji, jak różne bywały rozwiązania techniczne. W Klementinum moment południa słonecznego wyznacza się w Sali Merydianowej naciągniętym sznurem, a nie stałą linią wpuszczoną w posadzkę. W Rzymie z kolei działa Meridiana Clementina z 1702 roku w bazylice Santa Maria degli Angeli e dei Martiri, powstała na zlecenie papieża Klemensa XI. Jest to instrument osobny od starszej linii Dantiego z 1582 roku w watykańskiej Wieży Wiatrów, z którą bywa mylona.
