Po najeździe mongolskim z kwietnia 1241 roku, który zniszczył część miasta na lewym brzegu Odry, Wrocław prędko się odbudował i wszedł na drogę szybkiego rozwoju napędzanego kolejnymi przywilejami nadawanymi przez Henryka IV Probusa. Henryk IV Probus zmarł 23 czerwca 1290 roku, a po nim rządzili jeszcze dwaj piastowscy książęta wrocławscy, Henryk V Gruby i Henryk VI Dobry. Dopiero śmierć tego ostatniego, 24 listopada 1335 roku, zakończyła piastowskie panowanie w mieście, a księstwo wrocławskie przeszło pod władztwo Korony Czeskiej. Już wówczas miasto jest dużym i znanym ośrodkiem handlu i rzemiosła, a jego pozycja w handlu dalekosiężnym rośnie przez cały XIV wiek. Roku, w którym Wrocław wszedł do Hanzy, największego związku miast handlowych północnej Europy, historycy nie ustalili. Wiadomo, że stało się to po 1370 roku, a 11 sierpnia 1387 roku zjazd hanzeatycki w Malborku wymieniał już Wrocław wśród miast związku. W 1387 roku uruchomiono Wielkie Koło, czyli pierwsze centralne zaopatrzenie miasta w wodę. Same wodociągi były znacznie starsze, bo prawo poboru wody z Odry i Oławy Wrocław otrzymał już w 1272 roku, a najstarsze zachowane dokumenty o urządzeniach wodociągowych pochodzą z 1386 roku. Kolejne przywileje sprawiały, że handel miasta i jego zamożność stopniowo rosły. W kwietniu 1327 roku Jan Luksemburski zwolnił wrocławskich kupców z ceł wewnątrz Królestwa Czeskiego, a w 1360 roku Karol IV nadał miastu prawo bicia złotej monety.
Z wydarzeń tamtych czasów. W 1331 roku Jan Luksemburski przekazał radzie miejskiej sądownictwo kryminalne, cywilne i opiekuńcze, a sześć lat później zniósł we Wrocławiu polskie prawo rycerskie, wyjmując mieszczan spod sądu ziemskiego i oddając ich pod sąd miejski. Około 1328 lub 1329 roku uzbrojeni mieszczanie wtargnęli do wrocławskiej katedry. Osobny i znacznie późniejszy konflikt biskupa Nankera z królem Janem Luksemburskim dotyczył zajęcia przez władcę biskupiego Milicza w 1339 roku i ciągnął się jeszcze przez dwa lata, aż do śmierci biskupa w 1341 roku. Podobny spór rozegrał się na przełomie lat 1381 i 1382, gdy mieszczanie bronili miejskiego monopolu na piwo przed duchowieństwem. Miasto obłożono wtedy klątwą, a całą sprawę zamknął dopiero dokument z maja 1382 roku, zezwalający kapitule na sprowadzanie piwa. Natomiast 18 lipca 1418 roku rzeźnicy i sukiennicy zebrali się w kościele św. Klemensa, wyłamali wrota ratusza i ścięli pod pręgierzem siedmiu rajców z seniorem Mikołajem Freibergiem. Bunt na krótko się powiódł, bo nową radę podporządkowaną cechom zatwierdził król Wacław. Dopiero w styczniu 1420 roku przybył do miasta Zygmunt Luksemburski i skazał na śmierć ponad dwadzieścia osób. Ich zwłoki spoczęły pod ścieżką prowadzącą z Rynku przez cmentarz przy farze św. Elżbiety. Z kolei 5 czerwca 1443 roku silne trzęsienie ziemi o epicentrum w Sudetach dało się odczuć również we Wrocławiu. Zniszczenia po tym wstrząsie odnotowano w Brzegu i w Krakowie.
Okres religijnych niepokoi
W latach 1419–1436 miasto brało udział w wojnach husyckich, co kosztowało je niemało. W 1427 roku rada wprowadziła osobny podatek na opłacenie najemników walczących z husytami, a przyniósł on około 167 grzywien. Wydatki wojenne nałożyły się na deficyt budżetowy, który rósł we Wrocławiu od przełomu lat czterdziestych XIV wieku. Prześladowania innowierców trwały jeszcze latami. W 1453 gościł we Wrocławiu słynny kaznodzieja Jan Kapistran, jego płomienne kazania potępiały zdecydowanie husytów, innowierców i Turków. W maju tego roku doszło do aresztowań wrocławskich Żydów i konfiskaty ich majątku, a 4 lipca 1453 roku spalono na dzisiejszym placu Solnym czterdzieści jeden osób. Te dramatyczne wydarzenia przyniosły kres gminy żydowskiej, istniejącej we Wrocławiu z pewnością już w pierwszej połowie XII wieku. Przypieczętował go przywilej de non tolerandis Judaeis z 30 stycznia 1455 roku, zakazujący Żydom osiedlania się w mieście.
W 1474 roku miasto zgłosiło wystąpienie ze związku hanzeatyckiego, bo po zmianie szlaków handlowych członkostwo przestało mu się opłacać. Władze Hanzy, mimo nałożonych sankcji, nie usunęły jednak Wrocławia formalnie z listy członków. W tym samym roku dochodzi do oblężenia Wrocławia przez wojska polsko-czeskie. W tym czasie miasto opowiedziało się po stronie Węgierskiej. Jednak po śmierci węgierskiego króla Korwina, władztwo nad Wrocławiem obejmują znów Czesi. W tym czasie we Wrocławiu rozkwita drukarstwo. To właśnie we Wrocławiu powstał pierwszy polskojęzyczny druk. Były to trzy polskie modlitwy, wśród nich Ojcze nasz, które drukarz Kacper Elyan zamieścił 9 października 1475 roku w łacińskich statutach synodalnych biskupów wrocławskich. Tablicę poświęconą Casparowi Elyanowi zobaczymy na ścianie budynku przy ul. Katedralnej 3 we Wrocławiu.
Od 1517 roku, podobnie jak w całej Europie, także we Wrocławiu rozgorzał ruch antykościelny. Usunięcia zakonów przypadły jednak dopiero na lata około 1525–1529, gdy z miasta odeszli franciszkanie, bernardyni, augustianie i joannici. Kilka lat później, pierwsze kazania protestanckie w kościele św. Marii Magdaleny wygłasza Jan Hess. Niebawem miasto przechodzi pod rządy dynastii Habsburgów.
Trzy lokacje, nie jedna data
Wrocław nie ma jednego aktu założycielskiego. Archiwum Państwowe we Wrocławiu opisuje trzy kolejne lokacje, czyli trzykrotne zakładanie miasta od nowa razem z nowym ustrojem, podziałem gruntów i planem ulic. Pierwsza przypadła prawdopodobnie na 1226 rok, druga na czas tuż po najeździe mongolskim, gdy Wrocław lokował ponownie książę Bolesław II. Dokumenty obu tych akcji nie zachowały się, więc daty bywają różne. Atlas Historyczny Miast Polskich, wydany przez Instytut Archeologii i Etnologii PAN, datuje drugą lokację na około 1242 rok, wrocławski Urząd Statystyczny na 1241.
Trzecia lokacja, z grudnia 1261 roku, była dziełem księcia Henryka III Białego i arcybiskupa salzburskiego Władysława. Nadała miastu prawo magdeburskie, uporządkowała stosunki prawne po dwóch wcześniejszych akcjach i objęła jurysdykcją miejską najbliższe przedmieścia. Skutek lokacji z lat czterdziestych widać w budownictwie – ruszył intensywny ruch budowlany, a obok drewna weszła cegła, i to nie tylko w kościołach, ale też w domach mieszczan.
Przywileje, które zamieniły położenie w pieniądze
W latach siedemdziesiątych XIII wieku Henryk IV Probus wydał serię dokumentów przesądzających o gospodarczej pozycji mieszczan. W 1273 roku miasto dostało monopol na sprowadzanie i wyszynk wina oraz zamiejscowego piwa, sprzedawanego w Piwnicy Miejskiej. Najwięcej zmienił rok 1274 i prawo składu. Kupiec przejeżdżający przez Wrocław musiał się zatrzymać i wyłożyć towar na sprzedaż, więc miasto stało się przymusowym punktem etapowym handlu dalekosiężnego, a jego kupcy pośrednikami między wschodem Europy a krajami Rzeszy. Wtedy też każdy ładunek powyżej cetnara zaczął przechodzić za opłatą przez wagę miejską.
Przywilej mili z 1290 roku działał w drugą stronę. Zniósł rzemiosło, urządzenia handlowe i karczmy w promieniu mili wokół obszaru z aktu lokacyjnego, sprowadzając podmiejskie osady do rolnictwa, hodowli i rybołówstwa. Przestrzegania przywilejów pilnowała sieć urzędów rady – Składu, Wagi, Szrotu, Solny, Akcyzy, Cegielny nakazujący kupować wrocławską cegłę i Drzewny, zatrzymujący spławiane Odrą drewno.
Czym handlowano
Przez wrocławskie kramy szedł polski wosk, węgierska miedź, sukno flandryjskie i niemieckie wyroby żelazne. Sprowadzano wełnę, chmiel, sól, zboże, bydło, futra, korzenie, śledzie i wino. Wymianie sprzyjały jarmarki ze zwolnieniami celnymi. Najstarszy, świętojański, sięgał wczesnego średniowiecza, trzy kolejne przyznali Luksemburgowie, w tym Karol IV w 1374 roku.
Cechy i rzemiosło
Cechy, czyli organizacje skupiające rzemieślników jednego fachu i pilnujące jakości, cen oraz dostępu do zawodu, potwierdzone są we Wrocławiu od 1273 roku. Najstarsze znane przepisy cechowe z przełomu XIII i XIV wieku obejmowały 29 grup zawodowych, a zestawienie rzemiosł z 1389 roku wymienia już 34 zawody. Sukiennictwo miało tutaj osobliwość, bo działały trzy równoległe cechy tkaczy, a ich członkowie mieszkali w wyznaczonych rejonach miasta i nie mieszali się ze sobą. Pracowniami po zmarłych mężach kierowały wdowy.
Rzemiosło ścierało się z patrycjatem, czyli najbogatszymi rodzinami kupieckimi trzymającymi władzę w radzie. W 1333 roku tkacze z Nowego Miasta wywołali powstanie, zarzucając rajcom malwersacje, a ich przywódców stracono. W 1391 roku tkacze wełny wywalczyli u Wacława IV prawo sprzedaży własnego sukna w wyznaczonym miejscu.
Mury, ratusz i woda
Wewnętrzny pierścień murów, budowany od lokacji z lat czterdziestych XIII wieku, miał około dwóch kilometrów, sześć bram i mniej więcej 62 baszty. Prace zamknęło wpuszczenie wód Oławy do fosy w 1291 roku. Zewnętrzny obwód powstawał dłużej – najstarsza wzmianka o nim pochodzi z 1299 roku, a wydatki na mury urywają się w miejskiej księdze rachunkowej w 1348 roku. Ratusz wznoszono etapami, od schyłku XIII po początek XVI wieku. Impulsem do rozbudowy i postawienia wysokiej wieży było przejęcie wójtostwa, które rada odkupiła od prywatnych właścicieli w 1326 i 1329 roku.
Na wodociąg składały się w XIV wieku wielki zbiornik, drewniane rury i kilkaset studzienek, a pod koniec stulecia woda docierała do 212 domów. Na przełomie XV i XVI wieku sieć obejmowała już całe miasto, a w 1538 roku drewniane rury zastąpiono murowanym przewodem. Utrzymanie tego wszystkiego kosztowało. Miasto miało w 1387 roku 4565,5 grzywny dochodów przy 4033 grzywnach wydatków.
Ilu mieszkańców i jakie kryzysy
Wiarygodnej liczby mieszkańców średniowiecznego Wrocławia nie ma. Wszystko, co krąży, to szacunki z rejestrów podatkowych i ksiąg obywateli, a badacze poważnie się między sobą różnią. Atlas PAN podaje dla 1318 roku ponad 12 tysięcy osób bez duchowieństwa i szlachty, a dla 1403 trzy konkurencyjne wyliczenia, od 14–15 tysięcy przez około 19 tysięcy po 21 tysięcy. Urząd Statystyczny dla tych samych przekrojów podaje około 13,5 tysiąca i około 17 tysięcy. Dla 1470 roku szacunki rozchodzą się między 15 a 21 tysiącami, a autorzy Atlasu komentują to krótko – rozwój został zahamowany.
Kryzysy datuje się pewniej. W 1264 roku przyszedł głód. Największą epidemię dżumy odnotowano w 1372 roku, kolejną w 1413, gdy wyludniły się klasztory klarysek i kanoników regularnych. Zaraza z 1496 roku zabrała około trzech tysięcy osób, a podczas epidemii z sierpnia 1507 roku władze zamknęły budynki publiczne aż do stycznia. Pożarów udokumentowano w latach 1200–1497 czterdzieści dziewięć, ale po połowie XIV wieku miały już ograniczony zasięg, bo miasto przeszło na cegłę.
Co z tego widać dzisiaj
Najwięcej średniowiecza zostało w nazwach ulic. W czasie przeobrażeń lokacyjnych poszczególne rejony powierzono konkretnym branżom, układ zatarł się w ciągu XIV wieku i już na początku XV jedynym jego śladem były nazwy. Dawna Grzebieniarska to dzisiejsza Igielna, Piekarska to wschodni odcinek Kotlarskiej, a Kuśnierska początek Oławskiej. Łaciarska, Nożownicza i Szewska nazw nie zmieniły.
Plac Solny powstał w południowo-zachodnim zakolu fosy wewnętrznej i wziął nazwę od targów solą, odbywanych tam od połowy XIV wieku. Nowy Targ leży na terenie Nowego Miasta, osobnej gminy lokowanej w 1263 roku i przyłączonej do Wrocławia w 1327 roku. Rynek wytyczono po 1241 roku i według portalu miejskiego ma ponad 200 na 170 metrów. Fragment muru z basztą Niedźwiadek stoi przy ulicy Krasińskiego obok Hali Targowej. Kamienny pręgierz postawiono na Rynku w 1492 roku, choć obiekt oglądany tam dzisiaj jest rekonstrukcją z grudnia 1985 roku.
