Wieża ciśnień Borek, znana z adresu przy ulicy Sudeckiej 125a, a rozpoznawana przez wrocławian z alei Wiśniowej – to prawdziwa architektoniczna perełka z początku XX wieku. Wieża znajduje się w pasie zieleni oddzielającym jezdnie alei Wiśniowej. Mierzy ona sobie 62 metry, a z jej galerii widokowej umieszczonej na wysokości 42 metrów oglądano panoramę miasta, odległą o około 30 kilometrów górę Ślężę, a przy dobrej widoczności także Karkonosze oddalone o mniej więcej 100 kilometrów. Dziś galeria nie jest udostępniona zwiedzającym.
Wieżę ciśnień zaprojektował wrocławski architekt Karl Klimm. Ten magistracki radca budowlany kierował aż do swojej śmierci w 1924 roku biurem projektowym magistratu, które nadzorowało większe inwestycje budowlane Wrocławia, a wcześniej, od 1892 roku, pełnił funkcję mistrza budowlanego rady miejskiej. Karl Klimm był projektantem, lub współprojektantem wespół z Richardem Plüddemannem takich budowli jak: budynki szpitalne przy ul. Rydgiera (1890-1891), budynek dzisiejszego IX Liceum Ogólnokształcącego przy ul. ks. Piotra Skargi (1891-1893, razem z Richardem Plüddemannem), budynki Portu Miejskiego (1897), wielka restauracja w Parku Południowym (1898-1899), dziś niezachowana, a także kilku wrocławskich mostów – mostu Zwierzynieckiego i mostów Osobowickich, wzniesionych w latach 1895-1897 razem z Richardem Plüddemannem, przy konstrukcji Alfreda von Scholtza, oraz południowego mostu Pomorskiego z lat 1904-1905, którego konstrukcję opracowali mistrz budowlany Günthel i biuro inżynierii miejskiej.
W swoich projektach kierował się ideą historyzmu, która polegała na naśladowaniu minionych stylów architektonicznych. W tym stylu zbudowano neogotycki Kościół Wotywny w Wiedniu autorstwa Heinricha von Ferstela, czy neorenesansowy ratusz w Bielsku-Białej (1895-1897) projektu Emanuela Rosta juniora. W tym stylu jest także nasza Wieża ciśnień. Reprezentuje ona typowo eklektyczny styl, gdzie neogotyckie sklepienie pod zbiornikiem miesza się z neoromańskim stylem wilhelmińskim. Widoczne są również secesyjne wpływy, w którym zresztą Klimm się lubował.
Wieżę wzniesiono w latach 1904-1905, według projektu Karla Klimma zatwierdzonego w sierpniu 1903 roku, a zwiedzającym udostępniono ją w 1906 roku, kiedy ruszyła kursująca na galerię winda. W czasie oblężenia Festung Breslau, wieża stanowiła dogodny punkt obserwacyjny. W systemie wodociągów miejskich zbiorniki pracowały jeszcze do połowy lat 80. XX wieku, a według jednej z relacji mniej więcej do 1985 roku. W 1995 roku wieżę kupił od miasta za 600 tysięcy złotych niemiecki przedsiębiorca Helmut Stephan i po gruntownym remoncie urządził w niej kompleks restauracyjny „Wieża Ciśnień” według projektu Wacława Bieniasza-Nicholsona. Restauracja przestała działać około 2015 roku, we wrześniu 2017 roku wieżę kupiła grupa budowlana Adamietz, a w lipcu 2025 roku otwarto w niej Fine Spot – przestrzeń kulinarno-szkoleniową firmy Bidfood. Do rejestru zabytków budowla trafiła decyzją z 19 października 1978 roku, pod numerem A/4230/362/Wm. W wykazach konserwatorskich figuruje jako wieża ciśnień z galerią widokową, obecnie wieża widokowa z restauracją, pod adresem rejestrowym ulica Sudecka 125a.
Wieża przy Sudeckiej i wieża przy Wiśniowej to ten sam budynek
Chodzi o jeden obiekt, nie dwa. Adres rejestrowy i pocztowy brzmi ulica Sudecka 125a, natomiast sama budowla stoi na pasie rozdzielającym jezdnie alei Wiśniowej, w ciągu obwodnicy śródmiejskiej. Stąd bierze się wrażenie dwóch różnych wież, bo jedni kierują się tabliczką z numerem, a drudzy tym, co widzą z okna samochodu.
Wykazy konserwatorskie zapisują ten dwugłos wprost. Wykaz wojewódzkiego konserwatora zabytków notuje adres jako „Sudecka (Wiśniowa al.) 125a”, a rejestr miejski jako „Sudecka 125/róg Wiśniowa”. W ewidencji i w literaturze budowla występuje pod nazwą własną wieża ciśnień Borek, po niemiecku Wasserturm Kleinburg.
Numer w rejestrze zabytków i data decyzji
Wieża jest wpisana do rejestru zabytków pod numerem A/4230/362/Wm, decyzją z 19 października 1978 roku. Numer dawny, 362/Wm, wciąż funkcjonuje w rejestrze prowadzonym przez Biuro Miejskiego Konserwatora Zabytków. Pozycja figuruje w trzech wykazach urzędowych – w wykazie wojewódzkiego konserwatora zabytków we Wrocławiu, w miejskim rejestrze zabytków nieruchomych według stanu na 16 czerwca 2026 roku oraz w gminnej ewidencji zabytków pod pozycją 8689, według stanu na 13 lipca 2026 roku.
Wykazy różnią się określeniem obiektu. Gminna ewidencja nazywa go wieżą ciśnień z galerią widokową, obecnie wieżą widokową z restauracją, a wojewódzki konserwator wpisuje rodzaj „wieża wodno-widokowa”. Praktyczny skutek ochrony widać w opisie ostatniej przebudowy, bo wszystkie elementy adaptacji wnętrza z 2025 roku uzgadniano z konserwatorem zabytków.
Same wykazy podają wyłącznie numer i datę. Treści decyzji z 1978 roku, jej uzasadnienia ani opisu granic ochrony nie ma w otwartych zasobach urzędowych, a Narodowy Instytut Dziedzictwa udostępnia dziś jedynie archiwalną fiszkę adresową, która datuje wieżę na 1905 rok.
Zbiornik wody i punkt widokowy w jednej bryle
Wieża od początku łączyła dwie funkcje. Wyrównywała ciśnienie i poziom wody w południowych dzielnicach rozrastającego się miasta, a jednocześnie była płatną atrakcją widokową. Od czerwca 1906 roku na galerię na wysokości 42 metrów, czyli mniej więcej w dwóch trzecich wysokości budowli, wjeżdżała elektryczna winda. Bilet kosztował 10 fenigów.
Od 1908 roku obsługa wciągała na szczycie czerwoną flagę w te dni, kiedy warunki atmosferyczne zapowiadały wyjątkowo dobrą widoczność. Flaga była publicznym sygnałem dla mieszkańców, że warto wjechać na górę. Widziano wtedy panoramę miasta, Ślężę odległą o około 30 kilometrów, a przy najlepszej pogodzie także Karkonosze, oddalone o mniej więcej 100 kilometrów.
Rozwiązania techniczne podporządkowano tej podwójnej roli. Zbiornik mieścił się w ośmiobocznej części nakrytej dachem namiotowym i zwieńczonej masywnym hełmem o cechach secesyjnych, wspartej na ceglanych filarach. Środkowy słup, w którym biegł niegdyś wodociąg, mieści obecnie jedną z wind. Druga winda razem z klatką schodową znajduje się w bocznej wieżyczce od południa, tam, gdzie pierwotny rysunek projektu z 1903 roku przewidywał schody spiralne, zastąpione windą jeszcze w trakcie realizacji. Dwie najniższe kondygnacje zajmowały początkowo mieszkania obsługi technicznej, dziś są to pomieszczenia użytkowe.
Całość wymurowano z cegły klinkierowej, a bryłę wzorowano na średniowiecznych, staroniemieckich zamczyskach. Piaskowcowe rzeźby zdobiące wieżę, w tym „Źródło. Nimfa i Tryton”, wykonali Ignatius Taschner i Robert Bednorz. Wysokość budowli podawana bywa jako 62 albo 63 metry, przy czym źródła polskie i miejskie trzymają się konsekwentnie 62 metrów.
Od punktu obserwacyjnego w 1945 roku do przestrzeni kulinarnej Bidfoodu
Wieża przetrwała wojnę i przez następne pół wieku pracowała, choć nikt jej nie pokazywał. Podczas oblężenia Festung Breslau w 1945 roku służyła jako punkt obserwacyjny do kierowania ogniem i wyszła z walk cało, a według relacji zniszczony został jedynie pomost widokowy, odtworzony po wojnie. Od zakończenia wojny do lat 90. budowli nie konserwowano i nie wykorzystywano turystycznie, natomiast zbiorniki pracowały w miejskiej sieci wodociągowej jeszcze do połowy lat 80.
W 1995 roku obiekt kupił od miasta za 600 tysięcy złotych niemiecki przedsiębiorca Helmut Stephan i przeprowadził gruntowny remont liczony w milionach złotych. Wnętrze przebudowano na kompleks restauracyjny „Wieża Ciśnień” według projektu Wacława Bieniasza-Nicholsona. Restauracja przestała działać około 2015 roku, a we wrześniu 2017 roku wieżę kupiła grupa budowlana Adamietz Sp. z o.o. Ta transakcja jest ostatnim potwierdzonym zdarzeniem właścicielskim.
Od lipca 2025 roku we wnętrzu działa Fine Spot, przestrzeń kulinarno-szkoleniowa sieci Bidfood, na którą składają się salon win Fine Wine, delikatesy Fine Deli, wyposażone studio kulinarne i Akademia Bidfood ze szkoleniami oraz warsztatami dla branży gastronomicznej. Taki jest stan na 4 września 2026 roku. Adaptację wnętrza zaprojektowała pracownia mode:lina. Zachowano surową ceglaną strukturę i oryginalną posadzkę z klinkieru, dołożono rzemieślniczo wykonaną stalową bramę z motywem wody, a układ centralnego baru z otwartą kuchnią odwzorowuje ośmiobok budowli.
Czy wieżę można dziś zwiedzać
Galeria widokowa na wysokości 42 metrów nie jest udostępniona zwiedzającym, a wieża nie funkcjonuje jako obiekt turystyczny. Operator przestrzeni nie podaje godzin otwarcia, bo miejsce działa w formule wydarzeń, degustacji i warsztatów dla klientów biznesowych oraz indywidualnych, nie zaś lokalu, do którego wchodzi się z ulicy. Stan na 4 września 2026 roku.
Zostaje oglądanie z zewnątrz i akurat to wychodzi dobrze. Wieża stoi na pasie rozdzielającym jezdnie alei Wiśniowej, jest więc widoczna z obu kierunków ruchu i od strony ulicy Sudeckiej. Współrzędne obiektu to 51,08532 stopnia szerokości północnej i 17,01758 stopnia długości wschodniej.
